Weidler, Johann Friedrich, Jo. Friderici Weidleri Tractatus de machinis hydraulicis toto terrarum orbe maximis Marlyensi et Londinensi et aliis rarioribus similibus in quo mensurae prope ipsas machinas notatae describuntur, et de viribus earum luculenter disseritur, 1726

Bibliographic information

Author: Weidler, Johann Friedrich
Title: Jo. Friderici Weidleri Tractatus de machinis hydraulicis toto terrarum orbe maximis Marlyensi et Londinensi et aliis rarioribus similibus in quo mensurae prope ipsas machinas notatae describuntur, et de viribus earum luculenter disseritur
Year: 1726
City: Vitembergae
Publisher: sumptibus Caroli Sigismundi Henningii
Number of Pages: 96 S., 5 Falttaf., 80 S., 4 Taf.

Permanent URL

Document ID: MPIWG:EBHWDUSY
Permanent URL: http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/MPIWG:EBHWDUSY

Copyright information

Copyright: Max Planck Institute for the History of Science (unless stated otherwise)
License: CC-BY-SA (unless stated otherwise)
Table of contents
1. Page: 0
2. IO. FRIDERICI VVEIDLERI TRACTATVS DE MACHINIS HYDRAVLICIS TOTO TERRARVM ORBE MAXIMIS MARLYENSI ET LONDINENSI ET ALIIS RARIORIBVS SIMILIBVS IN QVO MENSVRAE PROPE IPSAS MACHINAS NOTATAE DESCRIBVNTVR, ET DE VIRIBVS EARVM LVCVLENTER DISSERITVR CVM FIGVRIS AERI INCISIS. Page: 3
3. EDITIO SECVNDA AVCTIOR VITEMBERGAE Svmptibvs CAROLI SIGISMVNDI HENNINGII A. cIɔ Iɔ cc xxxiii. Page: 3
4. SERENISSIMO POTENTISSIMOQVE PRINCIPI ET DOMINO DOMINO FRIDERICO AVGVSTO REGI POLONIARVM MAGNO DVCI LITHAVN. RVSS. PRVSS. MASOV. SAMOGIT. KYOV. VOLHIN. PODOL. PODLACH. LIVON. SMOLENSK. SEVER. SCHERNICOV. DVCI SAXON. IVL. CLIV. MONT. ANGAR. ET VVESTPHAL. S. R. I. ARCHIMARESCHALLO ET PRINCIPI ELECTORI LANDGRAV. THVRING. MARCH. MISN. ET LVSAT. BVRGGRAV. MAGDEB. PR. COM. HENNEB. COMIT MARC. RAVENSB. ET BARBY DOMINO RAVENST. ETC. ETC. ETC. DOMINO MEO LONGE CLEMENTISSIMO Page: 5
5. SERENISSIME ET POTENTISSIME REX ET ELECTOR DOMINE LONGE CLEMENTISSIME Page: 6
6. SERENISSIME ET POTENTISSIME REX ET ELECTOR DOMINE LONGE CLEMENTISSIME REGIAE TVAE MAIESTATIS Page: 10
7. PRAEFATIO. Page: 11
8. TRACTATVS DE MACHINIS QVIBVSDAM HYDRAVLICIS RARIORIBVS. CAPVT I. DE MACHINA MARL YENSI. I. Page: 13
9. CAPVT II. DE MACHINIS HYDRAVLICIS QVIBVS PARISIIS AQVAE EX SEQVANA FLVVIO HAVRIVNTVR 1. Page: 49
10. CAPVT III. DE DV ABVS MOLETRINIS HYDRAVLICIS QVARVM ALAE VENTO VERSANTVR. I. Page: 56
11. CAPVT IV. DE MACHINA HYDRAVLICA LONDINENSI IN QVA VIS IGNIS AQVAS IN VAPORES RESOLVENTIS, CONSPICVA EST. 3. Page: 63
12. Interpretatio latina earundem obſerua-tionum. Page: 70
13. Interpretatio Latina. Page: 91
14. SVMMA ARGVMENTORVM TRACTATVS HYDRAVLICI Praefatio DE VTILITATE EX CONTEMPLATIONE MACHINARVM IAM CONSTRVCTARVM CAPIENDA NEC NON DE INSTITVTI RATIONE. CAPVT I. DE MACHINA MARLYENSI Page: 101
15. CAPVT II. DE MACHINIS HYDRAVLICIS QVIBVS PARISIIS AQVAE EX SEQVANA FLVVIO HAVRIVNTVR. Page: 103
16. CAPVT III. DE DVABVS MOLETRINIS HYDRAVLICIS QVARVM ALAE VENTO VERSANTVR. Page: 104
17. CAPVT IV. DE MACHINA HYDRAVLICA LONDINENSI IN QVA VIS IGNIS AQVAS IN VAPORES RESOLVENTIS CONSPICVA EST. Page: 105
18. 10. FRIDER. WEIDLERI INSTITVTIONES GEOMETRIAE SVBTERRANEAE. Page: 121
19. CVM FIGVRIS AENEIS. VITEMBERGAE APVD VIDVAM GERDESIAM. A. C. M D CC XX VI. Page: 122
20. PRAEFATIO. Page: 123
21. DEFINITIO I. Page: 126
22. DEFINITIO II. Page: 126
23. CONSECTARIVM. Page: 126
24. SCHOLION. Page: 126
25. DEFINITIO III. Page: 127
26. DEFINITIO IV. Page: 127
27. SCHOLION. Page: 127
28. DEFINITIO V. Page: 128
29. DEFINITIO VI. Page: 128
30. DEFINITIO VII. Page: 128
31. DEFINITIO VIII. Page: 129
32. DEFINITIO IX. Page: 129
33. CONSECTARIVM. Page: 129
34. DEFINITIO X. Page: 130
35. SCHOLION. Page: 130
36. DEFINITIO XI. Page: 131
37. SCHOLION I. Page: 131
38. SCHOLION II. Page: 131
39. SCHOLION III. Page: 132
40. SCHOLION IV. Page: 132
41. DEFINITIO XII. Page: 132
42. SCHOLION I. Page: 132
43. SCHOLION II. Page: 133
44. SCHOLION III. Page: 133
45. DEFINITIO XIII. Page: 133
46. CONSECTARIVM. Page: 134
47. SCHOLION I. Page: 134
48. SCHOLION II. Page: 134
49. DEFINITIO XIV. Page: 135
50. SCHOLION I. Page: 135
51. SCHOLION II. Page: 135
52. SCHOLION III. Page: 136
53. SCHOLION IV. Page: 136
54. DEFINITIO XV. Page: 139
55. CONSECTARIVM. Page: 140
56. DEFINITIO XVI. Page: 140
57. CONSECTARIVM. Page: 141
58. SCHOLION. Page: 141
59. DEFINITIO XVII. Page: 141
60. SCHOLION I. Page: 142
61. SCHOLION II. Page: 142
62. SCHOLION III. Page: 142
63. SCHOLION IV. Page: 143
64. SCHOLION V. Page: 145
65. THEOREMA. Page: 145
66. CONSECTARIVM. Page: 146
67. PROBLEMA I. Page: 146
68. EXEMPLVM Page: 146
69. PROBLEMA II. Page: 147
70. EXEMPLVM I. Page: 149
71. EXEMPLVM II. Page: 150
72. EXEMPLVM III. Page: 150
73. CONSECTARIVM. Page: 150
74. SCHOLION I. Page: 151
75. TABVLAE PERPENDICVLORVM ET BASIVM TRIANGVLI RECTANGVLI. Page: 152
76. SCHOLION II. PROBLEMA III. RESOLVTIO PRIMA Page: 172
77. RESOLVTIO SECVNDA Page: 175
78. CONSECTARIVM. Page: 176
79. PROBLEMA IV. Page: 176
80. SCHOLION I. Page: 178
81. SCHOLION II. Page: 178
82. DEFINITIO XVII. Page: 179
83. PROBLEMA V. Page: 179
84. SCHOLION I. Page: 181
85. SCHOLION II. Page: 181
86. DEFINITIO XIIX. Page: 181
87. CONSECTARIVM. Page: 181
88. PROBLEMA VI. Page: 181
89. SCHOLION. Page: 182
90. CONSECTARIVM. Page: 182
91. PROBLEMA VII. Page: 182
92. DEFINITIO XIX. Page: 184
93. CONSECTARIVM. Page: 184
94. PROBLEMA VII. Page: 184
95. PROBLEMA IX. Page: 185
96. SCHOLION. Page: 185
97. Menſio ſubdialis reſoluta. Page: 186
98. CONSECTARIVM. Page: 187
99. PROBLEMA X. Page: 187
100. SCHOLION. Page: 188
101. PROBLEMA XI. Page: 190
102. CONSECTARIVM. Page: 191
103. PROBLEMA XII. Page: 191
104. CONSECTARIVM I. Page: 193
105. SCHOLION. Page: 193
106. CONSECTARIVM II. Page: 194
107. CONSECTARIVM III. Page: 194
108. SCHOLION. Page: 194
109. PROBLEMA XIII. Page: 194
110. SCHOLION I. Page: 195
111. SCHOLION II. Page: 195
112. DEFINITIO XX. Page: 196
113. DEFINITIO XXI. Page: 196
114. SCHOLION I. Page: 196
115. SCHOLION II. Page: 196
116. SCHOLION III. Page: 197
117. DEFINITIO XXII. Page: 198
118. DEFINITIO XXIII. Page: 198
119. DEFINITIO XXIV. Page: 198
120. CONSECTARIVM. Page: 198
121. SCHOLION. Page: 198
122. PROBLEMA XIV. Page: 199
123. CONSECTARIVM. Page: 199
124. PROBLEMA XV. Page: 199
125. SCHOLION I. Page: 200
126. SCHOLION II. Page: 200
127. DEFINITIO XXV. Page: 200
128. PROBLEMA XVI. Page: 200
129. DEFINITIO XXVI. Page: 200
130. SCHOLION. Page: 201
131. PROBLEMA XVII. Page: 201
132. SCHOLION I. Page: 201
133. SCHOLION II. Page: 201
134. S. D. G. Page: 201
1
[Empty page]
211[Handwritten note 1]22[Handwritten note 2]33[Handwritten note 3]44[Handwritten note 4]
3
IO. FRIDERICI VVEIDLERI
TRACTATVS
DE

MACHINIS
HYDRAVLICIS
TOTO
TERRARVM ORBE MAXIMIS
MARLYENSI
ET

LONDINENSI
ET
ALIIS RARIORIBVS SIMILIBVS
IN
QVO
MENSVRAE PROPE IPSAS MACHINAS
NOTATAE
DESCRIBVNTVR, ET DE VIRIBVS EARVM
LVCVLENTER
DISSERITVR
CVM FIGVRIS AERI INCISIS.
1[Figure 1]
EDITIO SECVNDA AVCTIOR
VITEMBERGAE
Svmptibvs CAROLI SIGISMVNDI HENNINGII
A
. c cc xxxiii.
4
[Empty page]
5
SERENISSIMO POTENTISSIMOQVE
PRINCIPI
ET DOMINO
DOMINO
FRIDERICO

AVGVSTO
REGI POLONIARVM
MAGNO DVCI LITHAVN. RVSS. PRVSS.
MASOV
. SAMOGIT. KYOV. VOLHIN. PODOL.
PODLACH
. LIVON. SMOLENSK. SEVER.
SCHERNICOV
.
DVCI SAXON. IVL. CLIV. MONT.
ANGAR
. ET VVESTPHAL.
S
. R. I. ARCHIMARESCHALLO
ET
PRINCIPI ELECTORI
LANDGRAV
. THVRING.
MARCH
. MISN. ET LVSAT.
BVRGGRAV
. MAGDEB.
PR
. COM. HENNEB. COMIT MARC.
RAVENSB
. ET BARBY
DOMINO
RAVENST.
ETC
. ETC. ETC.
DOMINO MEO LONGE CLEMENTISSIMO
6
SERENISSIME
ET

POTENTISSIME

REX
ET ELECTOR
DOMINE

LONGE
CLEMENTISSIME
NOn absque timore
quodam
ad TVAE
MAIESTATIS

pedes
huncce libel-
lum
uenerabundus depono.
7 etſi enim ea ante aliquot an-
nos
felicitas mihi obtigerit, ut
mandatu
TVO gratioſisſimo
ſpartam
publice interpretandi
diſciplinas
mathematicas adeptus
fuerim
, atque ideo partibus offi-
cii
mei conueniens uideatur, ut
omnem
occaſionem, qua TVAE
MAIESTATI
qualecunque
ſtudium
in munere, quod ſubii,
exequendo
collocatum compro-
bare
posſim, auidisſime arripiam,
tamen
non mediocris animo for-
mido
incutitur, dum conſidero
non
modo auguſtisſimam perſo-
nae
TVAE dignitatem,
8 etiam peritiam perſpicientiam-
que
TVAM, in omni ſcientia-
rum
genere, et ſpeciatim in eo-
dem
, quod illuſtrare aggreſſus
ſum
, argumento, ſummam, ut
uix
ſpes mihi ſuperſit, iudicio
TVO
limatisſimo has parui
momenti
meditationes ulla ex
parte
eſſe ſatisfacturas.
Enim-
uero
cum ad excelſi animi TVI
magnitudinem
humanitas et in-
dulgentia
prorſus ſingularis ac-
cedat
, qua humiliores quoque,
pro
artibus liberalibus augen-
dis
conatus, ſoles adſpicere,
quemadmodum
ipſemet
9 antehac, oblatis TIBI leuiuſ-
culis
de phoſphoro barometro-
rum
poſitionibus, luculenter ſum
expertus
, et quia praeterea hoc
in
tractatu arduum machinalis
doctrinae
caput, quod Prin-
cipum
cura haud omnino in-
dignum
eſt, uberius traden-
dum
ſumſi, confido fore, ut
TVA
SACRATISSIMA
MAIESTAS
audaciae meae
benignisſime
ignoſcat, et gratia
ſua
optima et maxima ulterius
me
proſequi dignetur.
idemque
eſt
, quod religioſisſime peto, qui
pro
TVA totiusque
10 REGIAE ſalute uota, quoad
uiuam
, ſuſcipere non deſiſtam
SERENISSIME
ET
POTENTISSIME

REX
ET ELECTOR
DOMINE

LONGE
CLEMENTISSIME
REGIAE
TVAE MAIESTATIS
Vitembergae
A
.
C. cIɔ cc XXIIX.
XIII. Kal. Mart.
humillimus ſeruus
Io. Frider. Weidler.
11 2[Figure 2]
PRAEFATIO.
Inter ea, quae ab artium cultore iter
ad
exteros ſuſcipiente, curioſius at-
tentiusque
conſiderari merentur,
machinas
quoque ingenioſe inuentas,
feliciterque
conſtructas, omnino nu-
merandas
eſſe arbitor.
Fiunt enim
peregrinationes
ſingularium obſer-
uationum
conquirendarum cauſa,
quales
potiſſimum ingens machinamentorum uarietas offert,
in
quibus ſaepe numero locus uſusue nouas ſuggerit uirium
conſociationes
, quae ſine peculiari eiusmodi occaſione pror-
ſus
fuiſſent intermiſſae.
Praeterea machinas non uulgares
babeo
pro totidem grauiſſimis naturae et artis experimentis,
quae
otioſis ſpeculationibus minime praecipiuntur, ſed ſolo
ex
euentu rite diiudicantur.
Siquidem permultum intereſt
inter
fabricam abſolutam, et conceptum animo potentiarum
nexum
, uel earum ſimulacra in cbarta depicta.
Illius effectus
et
una uirtutes et uitia promte patent ſpectatori, qui princi-
piorum
macbinalis ſcientiae non plane imperitus eſt, baec
autem
inuentores ſuos ſaepius fallere et a magna ſpe depellere
ſolent
.
Idemque ideo contingere debet, quia
122PRAEFATIO. quae ad corporum motiones, ſpeciatim impetum attritumque
mutuum
eorundem, ſpectant, nos adbuc latent momenta,
quorum
difficultates ſi usquam reuocabuntur ad regulam, ex-
perientia
magiſtra eandem ut patefaciat neceſſum eſt.
Ho-
rum
ego non fui plane immemor, cum nuper Germaniam,
Belgium
, Angliam et Galliam peragrarem, atque in prae-
ſenti
profero in lucem ſpecimen explicationis aliquot machi-
narum
memorabiliorum, quae uel nunquam antea, uel ſal-
tem
obſcurius imperfectiusque, deſeriptae ſunt.
Primo loco
iure
collocanda fuit Marlyenſis, opus uere regium, et tum
amplitudine
ſua tum ſucceſſu admirandum, illius nonnullae
quidem
picturae non inelegantes, icbnographicae et ortbo-
grapbicae
, Pariſiis uenales proſtant, uerum omiſſa eſt ſin-
gularum
partium et finium commemoratio.
unus Jonche-
rivs
, in tractatu, quo nouam muniendi formam uulga-
uit
, nonnibil de bac macbina eſt commentatus, breuiter ta-
men
nimis et conciſe, ut dicendorum non inane ſpicilegium
reliquiſſe
uideatur.
Ob cognationem argumenti ſubiunxi
percurioſam
compoſitionem antliarum, quibus Pariſiis aquae
ex
ſequana flumine attolluntur, et per urbis maximae uicos
diſtribuuntur
.
Tum ſequuntur duae molae alatae bydraulicae,
baud
procul Lutetia Pariſiorum exſtructae, quarum ne qui-
dem
imagines reperire ibidem potui.
interim uſum earum la-
te
patere, ex ſuo loco dicendis manifeſtum fiet.
Denique
de
macbina bydraulica Londinenſi, in qua aer calore uebe-
menter
expanſus, cauſam motus præcipuam conſtituit, tan-
quam
de ſingulari praeſtantiſſimoque ſeculi noſtri inuento,
copioſius
diſſerui, et inprimis recentiſſimam expoſui uariis-
que
obſeruationibus illuſtraui emendationem.
Ita uale,
Beneuole
Lector, et laborem buncce meum utilitati publicae
iuuandae
deſtinatum aequi bonique conſule.
Dab. Witember-
gae
in Saxonibus.
A. R. G. c I ɔ I ɔ cc XXVII. V. Id Decembr.
13(3)
TRACTATVS
DE

MACHINIS

QVIBVSDAM
HYDRAVLICIS
RARIORIBVS
.
CAPVT I.
DE

MACHINA
MARL YENSI.
I.
Cum ſuperiore ſeculo Ludouicus XIV Gallia-
rum
rex potentiſſimus, in ornanda arce ſua
Verſalienſi
occupatus eſſet, deſideratum
quoque
fuit, ut aquae copioſae, ſonticulis
efficiendis
inſeruiturae, eodem deriuarentur.
Obtulit igitur Regi eiusque miniſtro primario, I. B-
Colberto
operam ſuam nobilis Leodienſis de Ville, uſu-
rus
artificiis ciuis ſui Rannequinii, fabri lignarii, quibus
olim
aquas ſubterraneas e fodinis Leodienſibus eduxe-
rat
.
Venerunt ambo in Galliam, Regique propoſue-
runt
, ut ex ſequana, quae bis mille circiter paſſibus Ver-
ſaliis
abeſt, aquae antliis haurirentur, et ſupra collem in-
teriectum
ducerentur.
Erat interim Rannequinius
fere
ἀυαλφάβητ{ος}, ſed manuaria arte excellens, prae-
tereaque
eo laboris genere, quod in ſe ſuſcipiebat, a
longo
tempore exercitatiſſimus.
Verum cum nec lau-
dare
inventa ſua aulae, nec ſecuritatem, ſaltem qua-
lemcunque
, de ſucceſſu conatorum praeſtare poſſet,
Villanus
eiusdem ſocius fabri defectus iſtos
144CAPVT I. plebat; et dum hic in progreſſu operis aliqua for-
ſan
de ſuo adiiceret, evenit, ut pro machinae nouae
inuentore
haberetur.
Ii autem, qui initiis fabricae in-
terfuerunt
, affirmarunt mihi ad unum omnes, Ranne-
quinium
illius verum auctorem et fabricatorem, et Vil-
lanum
commendatorem apud aulam, et ueluti ergo-
dioctem
, extitiffe.
2. Primum quidem in radice montis, cui S. Ger-
mani
oppidum imminet, experimentum antliarum
aquas
ui in altum protrudentium ceperunt, et beneficio
rotae
molae in ripa ſequanae poſitae, aquas ex ſequana in
ſupremum
aggerem, (Terraſſe) qui ibidemante caſtellum
nouum
eſt, omnium qui adſtabant, et ipſius Regis, qui
coram
operis noui effectum uidere dignatus eſt, ad-
miratione
extulerunt.
Deinceps iuſſu Regis ad ſtupen-
dae
molis Marlyenſis conſormationem elaborationem-
que
ſeſe accinxerunt, eamque intra ſeptem annos ab-
ſoluerunt
, Louvoiſio, poſt Colberti obitum, coepta
ſtrenue
urgente et adiuuante.
Dicitur etiam Ranne-
quinius
typum minorem futurae machinae (modelle)
feciffe
et regi monſtraſſe.
Verum, utrum et ubi ille
nunc
ſeruetur, reſciſcere non potui.
Eſt aliquis in
obſeruatorii
regii technophylacio, ſed plane diſſimilis
operis
, nec ad experimentum inſtituendum idoneus.
3. Cum autem rotae plures flumini imponendae
eſſent
, et praeterea lapſus aquarum impetuoſior requi-
reretur
, palis muroque agger transuerſus factus, et na-
uigationi
nouo alueo proſpectum eſt, qui iuxta uete-
rem
per quater mille paſſus, a uilla Bezons, usque ad
S
.
Germani pontem, continuatur, Lapſus aquarum
ſupra
hunc aggerem eſt 4.
pedum, flumine alto exi-
ftente
.
155CAPVT I. DE MACHINA MARLYENSI.
4. Totius machinae et ſingularum eius partium
11TAB. 1.
Fig
. 1.
ueſtigium figura prima ob oculos ponit.
Scilicet
AA
eſt flumen ſequanae.
BB ſpatium quadrangulum palis concluſum, cuius
latus
circiter 40.
ſexpedas capit.
CC. agger ſupra quem aquae ſuperfluae uoluuntur.
DD. clathri, ſiue pali fortiores, pro intercipienda
glacie
, auertendisque nauigiis aut lignis trabalibus, ſi
qua
forte ui fluminis abrepta huc appellerent.
prae-
terea
, prope latus flumini adverſum BB, alii pali pen-
ſiles
ſunt, qui dum demittuntur, etiam minoribus li-
gnis
natantibus, uiam in riuos ſub rotis factos, prae-
cludunt
.
num. 1. ueſtigium rotarum 14.
n. 2. ſitus quatuor antliarum prementium, quae alte-
ro
axis rotarum manubrio mouentur.
n. 3. cruces horizontales, pro ciendis in motum
catenis
, quae uerſus montem ad ſuperiora caſtella pro-
tenduntur
.
n. 4. catenae ipſae, quarum modo mentionem feci.
n. 5. ripa fluminis et uia ſub catenis, qua Pariſiis
S
.
Germanum itur.
F, F, aedes impoſitae receptaculis aquarum, quae
per
antlias, cum rotis connexas, hauſtae et in ferreis
fiſtulis
eodem deriuatae ſunt.
Vocantur gallis Puiſards
d’
amy cote, ſiue putei medii, quia inter machinam et
ſuperiora
aquarum receptacula ſunt, latine caſtella media
nominabo
.
Diſtant a flumine 100 circiter ſexpedis. eo
a
ſequana progrediendo paſſus 332, qui 664.
pedibus
Pariſinis
fere aequipollent, numeraui.
Horum caſtel-
lorum
alterum, ſiniſtrum aſcendentibus, nuncupatur
paruum
, (Gall.
puiſard de petits chevalets) quia anguſtius
eſt
, ſiquidem tantum ſeptem catenarum ordines
166CAPVT I. perueniunt. ab eodem deorſum abeſt 25. ſexpedis, pu-
teus
ſcaturiginum, G, quo nimirum aquae ex ſcaturigini-
bus
, quae in uicinis montibus oriuntur, defluunt, et
hinc
antliis in receptaculum E reducuntur.
F ſpeciatim uocatur caſtellum maius. aedes enim
ſunt
ampliores, et eo tredecim catenarum paria con-
tinuantur
.
iuxta idem eſt
H ſtagnum to ſexp. latum, 90 ſexp longum, in quod
exonerantur
aquae a fiſtulis, a flumine uenientibus.
uti
infra
copioſius explicabitur.
nolui tamen integrum hu-
ius
ſtagni ueſtigium delineare, quia figurae ſeptimae
ſpatium
reliquum deſtinaueram.
K ſunt fiſtulae ferreae, quae aquas ex caſtello ſiniſtro
in
ſupremum receptaculum L aduehunt.
et prope hoc
iacet
M caſtellum ſupremum, remotum a mediis 218 ſexpe-
dis
, ſiue 770 paſſibus meis.
eo ex caſtello medio dextro
porriguntur
tredecim catenarum paria, quae antliis ſu-
premis
motu inſtruendis ſeruiunt.
Ceterum neque
harum
aedium iuſtam a mediis diſtantiam potui indi-
care
, quia chartae longitudo minime ſufficiebat.
qua-
propter
hic defectus menſuris nunc indicatis ſuppleri
et
emendari debet.
O eſt puteus, in quo aquae defluentes ex fiſtulis ant-
liisque
, quae periturae erant, colliguntur, et antliis re-
ducuntur
.
N. ſunt ordines aliquot ſiſtularum ferrearum, quae
tandem
aquas in turrim et aquaeductum euehunt, qua-
rum
amplior deſcriptio poſtea ſequetur.
5. Cuiuis rotae alueus ſuus praeparatus, et palis at-
que
aſſeribus clauſus eſt, rota uix duobus pedibus am-
plior
.
Riui aquarum in hos alueos admittuntur, leua-
tis
oſtiis, auxilio nempe duarum cochlearum, quae
uectibus
torquentur, et motus laudatorum
177DE MACHINA MARLYENSI. intra lineam 4 uel 5 pedum continetur. in Fig. 7. num. 8.
Tab. 1. perſpicue orthographia cochleae oſtio iunctae
cernitur
.
6. Rotae, uti figura prima indicat, alternatim poſi-
tae
ſunt, quemadmodum alueorum ducendorum ratio
poſtulabat
, et quoniam omnes una linea, ob appara-
tum
membrorum, quae manubriis adhaerent, contine-
ri
haud poterant, duo earum ordines conſtituti ſunt.
Primum aduerſo flumini opponuntur rotae ſeptem, ſe-
quuntur
ſecunda ſerie ſex, et tandem una poſt duos or-
dines
ſuſpenſa eſt.
Diameter rotarum ſingularum, ex-
cepta
ultima, ceteris 4 pedibus altiore, eſt 36 pedum,
axis
ligneus habet diametrum 2 {1/2} p.
radii numero 12
(ſiquidem ſemper duo paralleli peripheriam portant)
digitos
8 lati 5 dig.
ſpisſi, ſuſtinent arcus peripheriae du-
plices
, eiusdem fere latitudinis et ſpiſſitudinis.
ſupra
hanc
peripheriam ligneis retinaculis, et baculis quoque
transuerſis
, firmantur aſſeres unum pedem lati, 5 uel 6
pedes
longi, qui ueluti alas uel gradus horum orbium
conſtituunt
.
Numerus autem eorum non ſemper, nec
in
omnibus ac ſingulis rotis idem eſt.
Poſſunt nimi-
rum
32 alae orbibus incumbere, quin etiam in interna
peripheria
pro aliis collocandis retinacula aptata ſunt.

Verum
qualis numerus rotae loco, copiaeue aquarum
conueniat
, optime ſciunt, qui quotidie motum machi-
nae
diligentius obſeruant.
Nam quae in medio flu-
mine
pendent rotae, ob celeritatem ac impetum aqua-
rum
irruentium, non ſemper magno alarum numero
opus
habent, inprimis quando flumen altum eſt;
quae
uero
feriuntur a riuis reliquis remotioribus, a medio
pluribus
et latioribus et quandoque internis alis in-
ſtrui
debent.
Ceterum de manubriis officioque rota-
rum
poſtea a getur.
188CAPVT I.
7. Antliae machinae Marlyenſis triplicis ſunt gene-
11Fig. 2. ris.
Prima eſt aſpirans, (gallis pompe aſpirante) ubi
embolus
geſtat ualuulam ſuam C, Fig 2.
Nimirum
fiſtula
D altero extremo aquis immerſa eſt, altero ual-
uulam
B, quae tantum ſurſum aperitur, habet;
in tubo
uero
, qui huic fiſtulae imponitur, embolus ligneus C
ſimilem
habet ualuulam, ſurſum aperiendam.
Dum
enim
adducitur embolus, clauditur eius oſtium, ab
atmoſphaerae
incumbentis pondere, ſub embolo au-
tem
uacuum ab aere craſſo ſpatium efficitur, quod ubi
contingit
, aer tantum premit aquas, quibus extremum
D
immerſum eſt, ut hae, aperta ualuula B, in cylindrum
ſuperiorem
aſcendant, ex quo tandem altius tolluntur,
depreſſo
eodem embolo, et aperta eiusdem ualuula,
ultra
quam cum aquae aſſurrexerunt, ualuula, preſſio-
ne
ceſſante, recluditur.
Valuulae in antliis et fiſtulis
reliquis
Marlyenſibus coriaceae adhibentur.
corium
nempe
tres lineas ſpiſſum duplex iungitur, in medio
orbis
E Fig.
2. maior minorue, pro ratione oſtii, cui
reſpondet
, exſecatur, relicta circiter quarta peripheriae
parte
integra, quae verticulum efficit, praeterea corio
duplici
ferrea lamina imponitur, et cum eodem colli-
gatur
, quae curuationem corii impedit.
inſeruntur
haec
coria fiſtulis, eo loco, ubi earum extremi orbes
cochleis
nectuntur, et praeter ualuularum officium,
tum
etiam aliud praeſtant, quando applicata orbibus
fiſtularum
rudibus et impolitis, caua eorum replent, et
omnem
aeri acceſſum praecludunt,
8. Antlia ſecundi generis eſt aſpirans et premens, (gall.
pompe aſpirante et foulante) cuius embolus ligneus ſoli-
dus
, et ſpiſſo corio, clauis cupreis circa medium affi-
xo
, ueſtitus, ita ut altera pars corii ſurſum, altera de-
orſum
uertatur, lignum vero undique ambiat,
199DE MACHINA MARLYENSI. que, utidem perfecte cauo cylindri reſpondeat, omnem-
que
aerem auertat, ſiue aſcendat, ſiue deſcendat.
v.
Fig. 3. Alteri autem huius cylindri caui extremo duae
fiſtulae
A et C adhaerent.
prior earum A in aquis ſuo
extremo
recuruo pendet, et plumbea, qua partem pen-
dulam
, fieri poteſt, ſed pars, cui ualuula incumbit, cu-
prea
eſſe debet, quo ſuſtinere queat preſſionem fluidi,
quando
idem embolus protrudit.
ſimiliter fiſtula al-
tera
C, quae ductus aquarum (la conduite gall.)
nomina-
tur
, altero extremo, cui ualuula inſeritur, cuprea requi-
ritur
, ob eandem rationem, reliqua ferrea ſit oportet,
quia
per hanc quoque uis emboli prementis continua-
tur
.
Quod attinet ipſam antliae agitationem et effe-
ctum
, figura tertia iterum conſulenda eſt.
nimirum ad-
ducto
ſurſum embolo B, in locum eius, per canalem
A
et apertum eius oſtium, aſcendunt aquae, uiolentae
aereae
molis preſſioni cedentes;
reducto ligno emboli,
clauditur
ualuula fiſtulae A, et altera prope C in aquae-
ductum
hiat, hunc ergo aquae ingrediuntur, ſed ual-
uula
, ceſſante emboli protruſione, relabitur, et ita re-
petitis
pulſibus, ſemper altius aqua in fiſtula C euehi-
tur
.
De nexu cylindrorum fiſtularumque deinceps
nonnulla
ſuperaddam.
Illud uero omitti non debet,
quod
ſecundi generis antlia, affluxu perpetuo aqua-
rum
in cylindrum, in quo ligneus embolus agitur, opus
habeat
, ſiquidem omnis illius uis conſiſtit, in iuſta
eius
magnitudine, quoad cauum cyiindri, haec ſine
coriorum
laxitate non obtinetur, et laxitas tandem
aquis
conſeruatur.
nam alias coria rigeſcerent, et exſic-
cata
attritu continuo conſumerentur, et breui cylindrum
antliae
non eſſent repletura.
Vt itaque humida per-
petuo
ſint coria, iuxta aſpirantes et prementes antlias
plures
, una aſpirans conſtituenda eſt, quae aquas
2010CAPVT I. lat, embolos reliquarum irrigaturas. Praeterea ligna
embolorum
alnea ſient, annulis ferreis circummunita,
quae
diu, antequam in antlias inſeruntur, aquis immer-
ſa
iacuerunt.
nam ſic eadem durabiliora et ſolidiora
euadere
, experientia comprobauit.
9. Tertii generis antlia eſt inuerſa, (gall. pompe renuer-
ſée
) fig.
4. cylindri nempe patens oſtium B deorſum, al-
terum
A, quod ualuula clauditur, ſurſum uertitur, to-
tusque
cylindrus ita inter ligna fortiora ſuſpenditur, ut
prementis
emboli robur ſuſtinere ualeat.
hic cylindrus
AB
plerumque tantum aliquot pedes altus eſt, v.
g. 4,
6
, p.
quia tantum deſtinatur columnis aquarum ab
embolo
ſurſum in aliam fiſtulam trudendis.
Embo-
lus
huius antliae E, itidem ligneus inuerſus, gaudet tri-
bus
quatuorue foraminibus, quae teguntur forti corio
duplici
, ferrum perpendiculare, cui affixus eſt embo-
lus
, incumbit lateri parallelogrammi rectanguli C D,
quod
beneficio anſae ſiue longurii G H, attolli demit-
tique
poteſt.
Scilicet, extremum cylindri B intra
aquas
eſt, et cum demittitur embolus E, coria eiusdem,
quae
ſtringunt cylindri parietes, eleuantur ſupra em-
bolum
, et uiam aquis ab aere grauatis, per foramina
emboli
liberam relinquunt, quae ideo omne ſpatium,
quod
ſupra embolum in cylindro ſupereſt, replent.
Eleuato deinceps iterum embolo, coria in foramina
emboli
relabuntur, et eadem obturant, atque hinc
aquae
aperiunt ualuulam canalis F, et in eum ſeſe reci-
piunt
, quo facto, deſinente emboli impulſu, ualuula
A
clauditur.
10. Quando in hac antlia inuerſa embolus non am-
plius
replet cylindrum, uacillant latera rectanguli, cum
idem
aſcendit, et tum tollitur a longurio ſuo rectangu-
lum
, exemto clauo, et unco, qui ex laqueo circa
2111DE MACHINA MARLYENSI. leam ducto pendet, idem apprehenditur, lenteque ſitu
perpendiculari
demittitur, donec exeat ex cylindro
embolus
, tum idem una cum rectangulo, beneficio axis
cum
peritrochio, attollitur, et emboli uitia corrigun-
tur
, eodemque organo etiam embolus reſtituitur.
11. Quod attinet ad canales uel fiſtulas machinae lau-
datae
, cylindri quidem antliarum omnes ferrei ſunt,
diuerſae
amplitudinis et longitudinis pro ratione fini-
um
diuerſa.
aſpirantes ſunt plumbeae, uti ante dixi,
usque
ad utres, in quibus ualuulae iacent, hos enim
cupreos
facere oportuit, et tales etiam ſunt curuatae
portiones
ductuum ſiue canaliculorum, per quos aquae
protruduntur
.
reliquae fiſtulae ferro fuſo conſtant, ple-
raeque
3 p.
longae, inſtructae perſoratis orbibus planis,
tetragonis
uel polygonis, his enim cochleae intrudun-
tur
, ad tubos connectendos.
nonnunquam ubi magna
curuatio
requiritur, cuprei intermiſcentur.
Inter or-
bes
cochleis conſtrictos coria ad arcendum aerem po-
nuntur
, in quibusdam praeterea plumbum rimis infu-
ſum
notaui.
12. Poſt haec coniunctio plurium fiſtularum attendi
meretur
.
Cum enim expulſa embolis aqua, una quo-
que
multum aeris in ductus aquarum prouoluatur, qui
quando
in fiſtulis haeret, non parum aquarum progreſ-
ſum
remoratur, hinc artifices, qui opus, de quo expono,
compoſuerunt
, aquas ex duabus pluribusue fiſtulis in
unam
ampliorem ducere allaborarunt, quod effece-
runt
, coniuncta communi fiſtula cum reliquis, benefi-
cio
curuatorum canalium cupreorum, quo facto, fur-
cae
figura producitur, fig.
5. et ne aqua recidens impe-
diret
alterius ingreſſum, ualuulis, quae in extremis ca-
nalium
connectendorum inſeruntur, proſpectum eſt.
praeter tales ualuulas nulla eſt, in aquarum
2212CAPVT I. ſiue fiſtulis, quae ducunt aquas per embolos protruſas.
Valuularum conſtructio ex ſuperioribus intelligitur.
13. Venio ad explicandum rotarum officium, quod
duplex
eſt.
Primum agitant antlias prementes, et aquas
per
fiſtulas in ſuperiora duo caſtella media propellunt.
deinde mouent antlias caſtellorum trium, quorum ſu-
pra
§.
4. ſitum indicaui, idque ope catenarum eousque
continuatarum
.
Vtrumque officium rotae exequun-
tur
manubriis uerſatilibus.
Nimirum axis rotarum
quernus
longus eſt 15 p.
ſpiſſus 2 {1/2} p. ex hoc axe ligneo
prominent
utrimque manubria fortiſſima ferrea, fig.
X.
Tab
.
I. quorum portio AB prope axem cylindrica I p.
longa
6.
dig. ſpiſſa, altera BC priſmatica 3 p. longa
8
dig.
ſpiſſa eſt, extrema pars CD cylindrica 1 p. longa,
4
.
dig. craſſa eſt. pondus plerumque 1500 uel 2000 li-
brar
.
ſingula habent.
14. Rotae igitur in prima ſerie, ſingulae altero ma-
nubrio
, quod montem ſpectat, antlias mouent, altero
par
catenarum ducunt;
prima tamen ob ſitum com-
modum
, utroque axis extremo catenas trahit.
Rotae
ſex
ſecundi ordinis catenis utrimque mouendis deſti-
natae
ſunt.
decimae quartae utrimque antliae adhae-
rent
.
Cuilibet autem uectis librantis extremo qua-
tuor
emboli antliarum prementium reſpondent, qua-
propter
in ipſo flumine continuo mouentur ſexaginta
quatuor
antliae prementes, et octo aſpirantes.
Simi-
liter
inde euidens eſt numerus catenarum duplicium.
Nam in primo ordine rotarum, ſex manubria totidem
catenas
, una catenas duas, et in ſecundo ordine ſex ro-
tae
utrimque catenas habent.
Inde conficitur ſumma
uiginti
parium catenarum.
ſeptem ex his in caſtello
medio
ſiniſtro finiuntur, tredecim ad dextrum caſtel-
lum
aſcendunt;
et tandem in ſupremum caſtellum aſ-
ſurgunt
.
2313DE MACHINA MARLYENSI.
15. Antlias flumini impoſitas rotae ſequenti modo in
11Fig. VIII.
Tab
. I.
motum cient.
Ex uerſatili manubrio pendet tignum
num
.
6, circiter longum 9 p. craſſum anteriore parte
8
dig.
hoc altero extremo copulatur cum crucis ligneae
uerticali
ſitu ſuſpenſae num.
4. perpendiculo, (crucis
trabs
ſuperior transuerſa eſt, longa 12 p.
cathetus 6 p.)
quod cum tigno transuerſo uinculis ligneis, et inſuper
duobus
ferreis copulatur.
altero autem extremo tigni
transuerſi
C.
trahitur lignum pendulum E C, diuerſae
longitudinis
, pro altitudine libramentorum diuerſa.

quod
annexum eſt uecti, ſiue librili F G (long.
13 p. ſpiſſ.
18
dig.
et praeterea aliud tignum annulis ferreis colli-
gatum
incumbit, ſimilis fere ſpiſſitudinis, ut incuruatio
et
fractio, quae quandoque ſingularibus tignis accidit,
caueatur
.)
quod ſuper axe ferreo in medio firmato, uol-
uitur
, et utroque extremo duo tigna priſmatica 12 p.

longa
geſtat, ex cuius clauis ferreis infixis ſingulis pla-
nis
priſmatis, antliarum prementium emboli pendent,
atque
ita quolibet eiusmodi librili, octo emboli pre-
mentes
mouentur, de quibus actum eſt §.
8. Libra-
men
autem modo in plano eodem uerticali cum
cruce
, modo in alio ad hanc normali collocari poſſe,
prout
ſpatii ratio permittit, euidens omnino eſt, et ex-
emplum
habet pars figurae ſiniſtra, num.
I.
16. Praeterea alterutri ligno pendulo ferrum longi-
us
infixum eſt, quo embolus antliae aſpirantis firmatur,
qua
quippe nutriuntur ſiue humectantur coria antlia-
rum
prementium.
v. §. 8. Eum in finem ſumma ant-
liarum
laudatarum ora deſinunt in fundo receptaculi
plumbei
, in quod effunduntur aquae eleuatae.
Hoc
receptaculum
diſſectum etiam ſiſtitur Fig.
7. num. 14.
unacum trabe, qua nititur, interim tamen ad diſtinctio-
rem
rei repraeſentationem adieci
2414CAPVT I. Fig. 6. in qua, a, b, c, d, ſunt oſtia quatuor antliarum
prementium
, e patens os antliae aſpirantis.
et quadra-
tum
in medio notat foramen receptaculi, per quod
medium
inter embolos quatuor lignum priſmaticum,
quod
ueluti embolos hoſce dirigit, aſcendit et deſcen-
dit
.
Cum enim ſcapi embolorum ferrei ſint, qui uio-
lenta
preſſione uacillare, et in obliquum ſitum torque-
ri
poterant, his incommodis tignum ſolidum, et eius
motus
per aptatum ipſi foramen, iuxta quod praeter-
ea’
aliae trabes iacent, accurate obuiam ire uidetur.
17. Cylindrus quilibet antliae prementis habet dia-
metrum
6 {1/2} dig.
cuiuis, ut ſupra dixi, reſpondet fiſtula
aſpirans
plumbea diam.
3 dig. alta 13 p. cum collo cu-
preo
, quae in aquarum torrentem demiſſa, oſtio ſuo
recuruo
aquas haurit, et atmoſphaerici ponderis auxi-
lio
attollit.
tanta autem celeritate tantaque uehementia
aquae
per hunc tubum aſſurgunt, ut ſaepe piſciculi una
aſcendant
.
Motus emboli fit in perpendiculo 4 {1/2} p. et
tantundem
aquae uno hauſtu antlia recipit et extrudit.
Antliae etiam cuiuis tubus aptatus eſt, intra quem in-
truduntur
aquae, et ad ſuperiora caſtella deferuntur.

interim
tamen plures mox in unum coeunt, et tantum
quinque
ampliores, diam.
8. dig. ad caſtella media, tres
nempe
ad caſtellum ſiniſtrum, duo ad dextrum per-
ueniunt
.
18. Rotarum manubria ferrea, quae celeriorem mo-
tum
habent, intra aeneas matrices gyrantur, ne incen-
dium
efficiant.
dicuntur etiam minus atteri, cum intra
aes
mouentur.
multum autem facit ad impedienda in-
cendia
deſtillatio aquarum perpetua a rotae alis.
19. Secundum rotarum officium ſpectat ad trahen-
das
catenas parallelas, quarum nonnullae plusquam
ducentarum
ſexpedarum longitudinem habent.
2515DE MACHINA MARLYENSI. hic crux ſiue norma horizontalis lignea adhibetur,
quam
explicationis cauſa in Fig.
8. Tab. 2. paululum
eleuatam
delineaui.
Scilicet manubrium curuatum A,
apprehendit
tignum AB, circiter 9 pedes longum, quod
extremo
ſuo mouet tignum alterum BC, 16.
p. ab axe
medio
intra trabes fortes ſuſpenſum, et in uerticem li-
bratum
.
huic adhaeret tignum horizontale CD, ſimilis
fere
cum libramento longitudinis, quod connexum
eſt
, cum extremo perpendiculi D, crucis horizontalis
EFD
, in medio circa clauum rotundum mobilis.
tan-
dem
in puncto tranſuerſae trabis huius crucis F adhae-
ret
catena FG, quae non flexilis eſt, uti in tr.
Ioncherii
p
.
156. pingitur, uerum componitur ex longuriis ferreis
quadrilateris
, longis plerumque 12 uel 15 p.
lat. 3 dig.
ſpiſſ. 1. dig. et ferrum ſuperius FG copulatur cum ex-
tremo
fortioris tigni in plano uerticali ſuſpenſi, quod
infra
aliam ſimilem catenam ſuperiori parallelam tra-
hit
, atque ita tandem motus oſcillationis in caſtella us-
que
ſuperiora continuatur.
20. Haec ut clarius pateant, ſequentia inſuper, de
11Fig. 8.
Tab
. II.
cruce, tignis in uerticem conuerſis, et catenis addam.
crux fere eandem cum horizontali habet magnitudi-
nem
, niſi quod brachium otioſum E minus eſſe poſſit,
alterum
uero KF minimum 6 p.
eſſe debet. tigna oſcillan-
tia
(gall.
balanciers) duplicis ſunt generis. fortiora, quae
etiam
ſubſidiaria uel firmamenta (renforts) uocantur,
quale
in figura 10, literis GG ſignificatur, horum claui in
extremis
penetrant longurios ferreos ſiue catenas, adeo-
que
efficiunt, ut motui rotae obſequantur.
tales in machi-
na
1500 numerari, relatum mihi eſt.
alterum genus con-
ſtituunt
tigna tenuiora itidem clauis inſtructa in extre-
mis
, quibus incumbunt catenae, adeoque tantum
portant
longurios ferreos, et impediunt eorum
2616CAPVT I. tionem. talia conſpiciuntur plura fig. 10. num. 2. 2. 2. 2.
Longitudo tignorum eadem eſt, nempe 13 p. prope
uiam
tamen, qua S.
Germanum itur, paululum ſunt
contractiora
, quia inferiora fulcimentorum extrema,
a
uia 12 pedib.
extollenda erant, ut curribus infra cate-
nas
liber tranſitus relinqueretur.
Repetuntur ligna
minora
ſiue tenuiora, interuallo 16 pedum, ut pluri-
mum
;
maiora 8 uel 10 ſexpedis inuicem diſtant. Ca-
tenarum
longurii longitudinem 15 uel 16 p.
habent.
miſcentur
iis nonnunquam membra parua bipedalia,
N
, N.
fig. 10. quae catenae fractae (Chaines brifées) nun-
cupantur
, et ſeruiunt fabris, ad cognoſcendas catenas
ruptas
.
ſiquidem cum alicubi longurius rumpitur, ca-
tenae
hae paruae non rigide trahuntur, et ſic incuruan-
tur
earum membra, quae alias, integris longuriis ab utra-
que
parte, eandem cum iis lineam rectam ſeruant.
Ca-
tenarum
prima portio FG fig.
8. nonnunquam longius
in
ipſa machina continuanda eſt, quemadmodum et-
iam
ex fig.
1. intelligitur, atque eo caſu ſupponuntur
cylindri
ferris planis ueſtiti, quibus ſuſtentantur lon-
gurii
, ut recti perpetuo exiſtant.
Illud quoque ex ſu-
perioribus
conſequitur, quod ope crucis repetitae, ca-
tenarum
longurii uarie flecti, itemque attolli et deprimi
poſſint
.
Atque adeo haec artificia machinae Mar-
lyenſis
uariis in caſibus utilitatem praeſtare pote-
runt
.
21. Supereſt, ut exponam, quomodo catenae mo-
ueant
antlias caſtellorum ſuperiorum.
Primum mo-
tum
eſſiciunt, ante caſtellum ſiniſtrum, prope G, Fig.
1.
ibi enim in puteo colliguntur aquae fontium, ex uici-
nis
montibus perriuos deriuatae, et cum eaedem pro-
pe
caſtellum ipſum, ob eius altitudinem exonerari ne-
queant
, puteo G impoſitae ſunt 28 antliae
2717DE MACHINA MARLYENSI. quarum agitatio antea a nemine diſtincte deſcripta eſt
delineaui
hunc in finem figuram 9, in qua lineae 0000,
deſignant
catenas parallelas, hae ut aquas ex puteo al-
tius
attollant, ut deinceps lapſu naturali in caſtellum
ipſum
profluant, impoſitae inferioribus trabibus ſunt co-
lumnae
quaedam, ſiue fulcra ſuperioris contignationis.
in hac GG trabs geſtat lignum FE et normam HKI,
quae
circa clauos ſuos aguntur.
primum parte altera
nectitur
cum CA perpendiculo tigni ſubſidiarii, et ipſe
nexus
craſſo ligno ED fit:
parte altera F, ex ferreo
trunco
emboli duo aſpirantes L, L, pendent.
norma
autem
HKI, mouetur ligno y, quod ſuper longurio
unco
ferreo iacet, atque haec pars normae K modo
propellitur
, modo attrahitur, eodemque motu agitan-
tur
duo emboli MM, qui ex I dependent.
Ita 28 ant-
liis
diam.
6. dig. hauriuntur ex puteo aquae. motus em-
boli
fit in perpendiculo 3 pedum, et aquae putei circi-
ter
20 pedib.
a ſuperiori huius hauſtri receptaculo di-
ſtant
.
hinc per canalem plumbeum diam. 1. ped. deſcen-
dunt
, et ad caſtellum ſiniſtrum deuoluuntur.
22. Neque tamen aquae ſtatim in ipſum caſtello ſub-
iectum
puteum illabuntur, ſed deriuantur fiſtulis, in
commune
receptaculum ſiue ſtagnum H, Fig.
1. atque
inde
puriores redeunt.
Eodem recipiuntur, quae per
aquae
ductum ex opere ſtructili, et a uilla Selle per 1200
ſexpedas
continuatum, lat.
2 p. alt. 3 {1/2} prope caſtellum
ſiniſtrum
effunduntur.
23. In caſtellis mediis, quorum ſaepe feci mentionem,
hauriuntur
aquae ulterius antliis inuerſis, quarum actio-
nem
fig.
10. clare ob oculos ponit. nimirum crux AB
apprehenditur
a catena ſuperiore in F, et ex A pendent
ex
ferris longis, ita ut figura docet compactis, tres qua-
tuorue
emboli inuerſi, intra cylindros, quorum imum
2818CAPVT I. aquis putei immerſum eſt, atque ita, uti §. 9. deſcripſi
uberius
, premuntur et truduntur aquae in ſuperiores fi-
ſtulas
, quae cylindris antliarum affixae ſunt.
Similiter in-
ferior
catena FH ducit normam FED, cui ex E adhae-
rent
tres emboli inuerſi, qui eodem officio quo priores
funguntur
.
Emboli autem hi inuerſi, ex transuerſis fer-
reis
ſuſtentaculis ſic ſuſpenſi ſunt, ut exemto clauo ſin-
guli
demi iterumque addi queant, ut non ſolum em-
bolorum
uitia, ſi qua ſunt, corrigantur, u.
§. 10, ſed
etiam
ut onus augeatur uel minuatur, prouti rotae ma-
iore
minoriue impetu gyrantur.
In ſiniſtro igitur ca-
ſtello
, in quo ſeptem catenae deſinunt, quadraginta
nouem
antliae inuerſae moueri poſſunt, dum ſingulis
catenarum
paribus ſeptem emboli trahuntur.
Nam
tantum
hae catenae onerantur, quantum facultatis mo-
uentis
impetus fert, quia earum uſus ulterius non ex-
tenditur
.
Verum in ſiniſtro paulo aliter ſeſe res ha-
bet
.
hic enim tantum catenae alternae, modo ſuperio-
res
modo inferiores embolos ducunt, in 40 antliis, et
ordinarie
tantum duo emboli e catenis ſingulis pen-
dent
.
ut iſtae oneribus in ſupremis antliis tollendis
propellendisque
ſufficiant.
Tubi antliarum habent
diametrum
6 {1/2} dig.
rectangula embolorum 15 p. longa
ſunt
, et motus horum intra 4 p.
contingit.
24. Fiſtulae ex mediis puteis aquas prope ſum-
mum
caſtellum ducentes ſequentes ſunt.
Quinque
diam
.
6 dig. egrediuntur ex ſiniſtro, qui tandem in
tres
diametri 8 dig.
congregantur, et in receptaculo L
finiuntur
.
ex dextro autem caſtello duae tantum fiſtu-
lae
parallelae procedunt diam.
8 dig.
25. Tam inſignem aquarum copiam, quae in ſupre-
mi
caſtelli puteum ingeritur, tandem antliae octua-
ginta
duae ulterius hauriunt, et receptaculo, quod
2919DE MACHINA MARLYENSI. principio aquaeductus eſt, tradunt. quaeuis catena
tantum
tres embolos agitat, exceptis quatuor, quibus
totidem
emboli annexi ſunt.
ut figura 10 indicat, quae
ſiſtit
orthographiam interiorem caſtelli ſupremi.
Ant-
liae
et emboli ſimilem cum inferioribus conditionem
habent
, aquae in puteum per canales admittuntur, quo-
rum
oſtia cochleis adduci et demitti, et ſic aperiri at-
que
claudi poſſunt.
ante hoc caſtellum eſt puteus O
Fig
.
1, in quem influunt aquae periturae, et ex eo ite-
rum
aliquot antliis aſpirantibus hauriuntur, applicatis
nempe
normalibus lignis, ad oſcillantia, quae ſuperius
ſubſidiaria
nominauimus.
26. Exeunt ex hoc caſtello fiſtulae ferreae tredecim,
diam
.
6. dig. et abhinc circiter interuallo 14 ſexpeda-
rum
, in ſex alias fiſtulas, quarum diam.
8 digitos capit,
coeunt
, factis in extremis furcarum ualuulis.
Haec au-
tem
deductio in nouos tubos neceſſaria fuit, ut omnis
aer
excludatur, et preſſio aquarum commodius fieret.
Abeſt turris aquaeductus ab hoc caſtello 290 perticis ſex-
pedalibus
.
Perpendicula aquarum libellatione usque ad
receptaculum
aquaeductus reperta ſunt ſequentia.
flu-
men
caſtellis mediis humilius eſt 148 pedibus.
hinc ca-
ſtellum
ſupremum altius eſt 175 p.
tandemque recepta-
culum
aquaeductus editius eſt 177 pedibus.
quibus in
ſummam
collectis, conficitur perpendiculum 500 pe-
dum
regiorum, per quod aſſurgunt aquae a flumine
in
aquaeductum.
27. Nimirum cum ad turrim aquaeductus appro-
pinquant
fiſtulae, applicantur ferreis plumbeae eius-
dem
diametri 8 dig.
colli modicum accliui incumben-
tes
, et per has tandem aſcendunt aquae in receptacu-
lum
aquaeductus ſubdiale plumbeum, quod ſuper ta-
bulato
firmiter tignis quernis fabricato requieſcit,
3020CAPVT I. guram quadratam lateris 12 p. et profunditatem 3 p-
habens
.
Turris autem cum lorica 96 p. alta eſt, et ad
receptaculum
aquarum ſcala 123 graduum, qui ſinguli
9
dig.
alti ſunt, peruenitur. Aquaeductus ipſe ex ſo-
lido
muro factus 330 ſexpedas longus, arcubus 36 di-
ſtinguitur
.
canalis, ſiue riuus, in quo aquae ſupra arcum
deuoluuntur
, plumbo ueſtitus, 3 p.
latus, et fornix qui
eum
claudit 4 {1/2} p.
altus, lapidibusque quadratis probe
tectus
eſt.
Muri ſpiſſitudo prope terram 18 p. in ſupe-
riore
parte 6 p.
exiſtit.
28. In altero aquaeductus extremo turris alia humi-
lior
anguſtiorque conſiſtit, cuius receptaculum 47 ped.
a ſolo remouetur, et ab eodem duae fiſtulae ferreae,
diam
.
18 dig. demittuntur, per quas aqua in recepta-
cula
Marlyenſia, quae a turri ultima 350 ſexpedis di-
ſtant
, labitur, et inde iterum tum in gradus, ex quibus
praeceps
ruit, (caſcades) tum in fonticulos, circum
et
infra arcem regiam factos, deriuatur.
Olim haec
aqua
Verſalias per ſtructiles canales in craterem ſiue ca-
ſtellum
aquarum ingens, quod in extremo arcis angu-
lo
eſt, profluebat, uerum hodie portio praecipua in
hortos
Marlyacenſes ducitur, poſtquam collectae riuis
in
montibus uicinis aquae, ſuper Montrelienſem
aquaeductum
nouum, Verſalias in caſtellum pe-
culiare
, (chateau d’eau) et inde in ampliſſimum
receptaculum
antea commemoratum deriuantur.

Caſtellum
, cuius modo memini eſt ahenum
amplisſimum
, intra aedes peculiares, e regione rece-
ptaculi
magni exſtructas, contignationi quernis trabi-
bus
factae impoſitum, ſupra horizontalem lineam ad
altitudinem
perpendicularem ſexaginta ſex pedum ele-
uatum
, et ſeptem pedum profunditatem habens.
A-
quae
per aquaeductum montrelienſem huc
3121DE MACHINA MARLYENSI. iterum per fiftulas cupreas delabuntur, et in receptacu-
lum
magnum (grand reſervoir) perueniunt.
Hoc re-
ceptaculum
quadratum muro clauſum, et ſpatium in-
tra
muros terra repletum eſt, cui incumbit in ſummo
ſtratum
argilloſum, tres pedes altum, et pauimento
tectum
.
Quin etiam murus undique argilla ſuperiore
parte
ueſtitus eſt, ut aquas rectius contineat.
Ex hoc
pauimento
deorſum deductae ſunt fiſtulae plumbeae,
operculo
cupreo perforato tectae, (quod purgandis
aquis
feruit,) per quas ad inſtruendos in horto fonti-
culos
, quorum miranda ibidem uarietas eſt, aquae ite-
rum
deſcendunt.
29. Ex hac luculentiore uaſti operis deſcriptione in-
telligi
aliquantum tum magnitudo eius, tum praeſtan-
tia
poteſt.
Poſterior magis adhuc illuſtrabitur, ubi di-
xerimus
de copia aquarum, quas attollit.
priorem
quisque
colligat licet, ex membrorum, quibus conſtat,
numero
, et ex materiae, quae in illam impenſa eſt, mo-
le
.
refertur enim, conſumtas in eius conſtructione fuiſſe
1700000
libras cupri, totidem libras plumbi, ferri ma-
teriam
cuprum uigeſies, lignum idem centies excede-
re
.
antlias continet aſpirantes 44, prementes 64, inuer-
fas
161;
et cum exſtrueretur, 1800 homines per annos
ſeptem
continuo in eadem elaboranda operam pro-
fuerunt
.
Et hodie ob ingentem partium multitudi-
nem
, eidem cuſtodiendae et reficiendae praeſunt 60
operarii
, aquileges, fuſores, fabrique, inſpectoribus ex-
ceptis
, et 9 ex iis quauis nocte prope machinam et in
caſtellis
excubias agunt, atque adeo eius conſeruatio
ſine
maximis ſumtibus fieri nequit.
30. Ob uarietatem autem eorum, quae hic a curio-
ſo
ſpectatore obſeruanda ſunt, non eſt tam expeditum,
tantae
molis ideam, breui, etiam cum quis praeſens
3222CAPVT I. animo concipere. quam ob rem ſcribit, Pignial de
la
Force dans la nouvelle deſcription des chateaux et
Parc
de Verſailles et de Marly, Tom.
2. p. 259. La groſſeur de
ce
Volume ſuffiroit à peine pour decrire la conſtruction, les mou-
vemens
et les effets de la machine de Marly.
Peu de gens ſont
d’
ailleurs capables de les comprendre, puisque Mr.
de Ville
aſſure
, qu’il n’a presque trouvé, que feu Mr.
le Marechal de
Vauban
, qui en voyantce merveilleux ouvrage en ait connû la
plûpart
des effets.
ſi quis uero iam ante lectione deſcri-
ptionis
huius mentem praeparauerit, et alias hydrau-
licorum
elementorum non prorſus ignarus ſit, putem
eum
clariſſime uidere poſſe, qualis cuiusque membri in
machina
conſtructio et uſus exiſtat.
Quin etiam re-
motus
a machina, cum haecleget, eundem ſcopum aſſe-
qui
ualeat, minime dubito, et huic finitotam explica-
tionem
ſolicite accommodaui.
Ceterum ut ſpeci-
men
habeatur deſcriptionis eiusmodi, qualis Pariſiis
cum
imaginibus machinae Marlyenſis uenditur, in-
ſeram
compendioſam uaſti operis explicationem,
quam
a Nicol.
de Fer caelatore Pariſienſi accepi, cu-
ius
ſaltem ille uſus eſſe poteſt, ut quis generalem ma-
chinae
, de qua loquor, ideam animo complectatur.
Deſcription de la machine de Marly, qui conduiſit lex eaux a
Verſailles
.
on l’ appelle machine tout court, par l’ excellence,
elle
eſt de l’ invention de Mr.
le Chevalier de Ville, il a falu des
foreſts
entieres pour faire la digue, et les galleries de char-
pente
, qui ſont depuis la riviere de Seine, le long de la colline,
jusqu’
aut haut de la tour de pierre.
Sous ces galleries ſont
par
intervalles, ſur le terrain de la côte, les reſervoirs, les
uns
ſuperieurs aux autres, le plus bas ayant reçû immediate-
ment
l’ eau de la riviere, contient ſon corps de pompe, qui la
repouſſe
par des tuyaux couchez le long de la colline, dans les
reſervoirs
ſuperieurs, et ainſi par repriſe, jusqu’ au
3323DE MACHINA MARLYENSI. qui eſt ſur la tour de pierre. les corps des pompes ont 4 pouces
de
diametre, et quelques uns 6, et les piſtons par leur jeu de
4
pieds, apres avoir puiſ’e l’ eau, la refoulent, et la forcent à
monter
dans les reſervoirs ſuperieurs.
Tous ces mouvemens
ſe
font par le moyen de cent balanciers vertic alement poſ’es, qui
ſont
joints l’un à l’autre par les tirants, ausquels d’ autres
eſpeces
de balanciers ſervent de ſupport, ainſi quand la partie
ſuperieure
deſcend, les balanciers ſ’ epanchent vers lariviere,
et
leurs parties inferieures remontant vers le haut de la colline,
tirent
les piſtons, et puiſent l’ eau dans les corps des pompes,
d’ou
ils larefoulent, lorsque la partie ſuperieure des balanciers
vient
à remonter verticalement, et qu’elle ſ’incline vers le
baut
de la colline.
Le premier mobile de cette machine, eſt un
bras
de lariviere de ſeine, qu’on a barré par une digue.
Cette
digue
eſt ouverte par deux endroits, par lesquels l’eau etant
retenuë
, et plus elevée, et coulant avec rapidité, fait tourner
dans
chaque pertuis, une rouë de 36 pieds de diametre, et
de
5 a 6 pieds de longueur d’ aisles.
Les extremités des axes de
chaque
rouë ſortent hors de leurs appuis, et ſont tournées en
manivelles
.
La manivelle qui eſt du coté de la montagne puiſe
et
refoule l’eau dans les premiers corps de pompes, et l’autre
manivelle
ſert à faire mouvoir les balanciers.
Il y a 14 rouës,
neuf
desquelles agiſſent ordinairement, et ſouvent les 14 toutes
enſembles
, et fourniſſent 200 pouces d’ eau a Verſailles, en fai-
ſant
mouvoir 2500 pieces de bois vertic alement, dont il n’y en a
que
mille qui ſoient veritablement balanciers, les autres pieces
ne
ſervent que de ſupport a leurs tirants, et toutes ces pieces
ne
ſervent, qu’a faire mouvoir les mille balanciers, ou leviers,
lequels
à chaque tour de rouë ſ’ inclinent d’ un coté et d’ autre,
et
apres avoir retiré les piſtons des corps des pompes, qui re-
coivent
une colonne d’ eau de 4 pieds de bauteur, et de 4 pou-
ces
de diametre, la refoulent auſſitot.
Treize de ces balanciers
ſont
de front, et par lemoien de 62 autres, qui ſont le long
3424CAPVT I. la colline, ils ſeruent a puiſer l’eau du plus haut reſervoir
dans
le corps des pompes, et à la refouler, et forcer par les
piſtons
à monter dans les tuyaux verticalement poſés dans la
tour
de pierre, et à degorger dans le reſervoir, qui eſt au plus
haut
etage, d’ou l’eau deſcendant par d’ autres tuyaux, poſés à
plomb
, et enfermez dans les tuyaux enterrez, vaſortir par des
tuyaux
à plomb, dans le plus haut reſervoir duchateau de Ver-
ſailles
, d’ ouelle eſt enſuite diſtribuée.
Pour donner uneidée ap-
prochante
de la grandeur de cette machine, il faut ſavoir,
qu’elle
eleve les eaux, qu’elle fournit à Verſailles, de 83 Toi-
ſes
de haut.
31. De quantitate ſiue copia aquarum a machina in
aquaeductum
propulſarum refert Force l.
c. p. 265.
quod intra 24. horas effundat in receptacula Marlyenſia
tantum
aquarum, quantum ſufficit, ad altitudinem 3
digitor
.
in iisdem producendam, et hanc molem ca-
pere
779 ſexpedas cubicas, ſiue 21, 037 cados aquarum
(muids d’eau) qui ſinguli 280 menſuras uulgares ſiue
cantharos
Pariſienſes, (pintes) qui cantharis Dreſden-
ſibus
paululum ſunt maiores, complectuntur.
adeoque
numerus
cantharorum aquae, per diem integrum hau-
ſtorum
, foret 5, 890, 360, eo quidem tempore, quan-
do
flumen altum eſt, et cuncta machinae membra be-
ne
ſeſe habent.
32. Verum haec manifeſtius patebunt, rationibus
accuratius
ſubductis.
Sunt, ut ſupra retuli, in machi-
na
ipſa 64 antliae prementes, quarum cylindri 6 dig.
diametrum. embolus motum 4 p. habet. aſſurgunt igi-
tur
in antliis 64 cylindri, datae altiludinis et baſeos,
factoque
calculo efficitur, eorundem ſummae aequipol-
lere
unum cylindrum aquae, qui 64 p.
altus, 1 p. dia-
metrum
habet, ſinguli autem cylindri, 1 p.
alti, et 1 p.
diametri
, habent pondus 55 librarum, uid.
Ionche-
3525DE MACHINA MARLYENSI.RIVS intr. gall. cuititulus; Nouvelle methode de forti-
fierles
plus grandes uilles, ſuiuie de diſſertations ſur la
machine
de Marly et ſur les Pompes du Pont de Notre-
Dame
etc.
Pariſ. 1718 in 12. uid. p. 148. qui tamen non ad-
dit
rationem, quae ab experimentis peti debet, quibus
conſtitit
, pedem cubicum aquae fluminis ponderi 70 li-
brarum
aequipollere, et quia cubus ad cylindrum ae-
que
altum habet rationem quam quadratum ad circulum,
ſi
inferas 14:
11 = 70: 55 inuenies aſſerti ueritatem. ita-
que
64, continent 3520 libras, ſiue 1760 cantharos Pa-
riſienſes
.
Praeterea experientia confirmauit, rotas
uno
temporis minuto bis gyrari, quando flumen plus-
quam
mediocri impetu fertur, ergo 3520 menſurae ſiue
canthari
Pariſienſes, intra minutum temporis, cum ma-
chinaenihil
deeſt, extolluntur:
et intra horam 211200
menſurae
, horis 24, menſurae 5, 068, 800, h.
e. 18102
cadi
uel modii aquae, facta diuiſione per 280.
Et ſi
porro
quaeratur, utrum haec aqua ab antliis ſuperiori-
bus
hauriri et in aquaeductum protrudi queat, appa-
rebit
, multo plus antlias ſuperiores attollere poſſe, ſi
omnes
moueantur;
quod tamen fierinequit, tum quia
flumen
non ſemper tam uelociter in rotas irruit, tum
quia
in tanta multitudine et longitudine catenarum et
antliarum
, ſemper aliquae deficiunt, et reparatione
opus
habent.
Et quamuis aquise ſequana ductis etiam
fontium
quaedam accedant, tamen quantitatem 18102
cadorum
, intra νυχθήμερον hauriendorum, quarta mi-
nimum
parte multandam exiſtimem, ut medius nume-
rus
obtineatur.
Siquidem multum aquae perit in uia,
quae
per anguſtas fiſtularum rimas penetrat, et frequen-
tius
una alteraue machinae rota ſiſtenda eſt, pro emen-
dandis
, quae quotidie ſeſe exſerunt, uitiis.
3626CAPVT I.
33. Difficillimum in tota hac contemplatione ca-
put
eſt, quod ad tantae totque ex partibus conſtructae
machinae
uires aeſtimandas ſpectat.
Etſi enim ea uiui-
mus
aetate, qua diligentia praeſtantiſſimorum ingenio-
rum
, doctrina de corporum motionibus egregie elabo-
rata
, multisque ueritatibus inſtructa eſt, quo nomine
prae
ceteris laudem conſecuti ſunt Galileus, Toricel-
lius
, Newtonus, Leibnitius, Bernoullii, Varignoni-
us
, Hermannus, Graueſandius;
neque defuerunt,
qui
ſpeciatim fluminum curſus atque impetus perueſti-
garunt
, et experientiam quoque ſtudioſe conſuluerunt,
quod
Mariottium et Guilielminum feciſſe conſtat, ta-
men
non diffitentur ipſi ſcrutatores reconditorum
eiusmodi
naturae effectuum, uires quaeſitas plerum-
que
magis ueriſimiliter innoteſcere, quam claris ex
principiis
demonſtrari poſſe.
Non uacat in praeſenti
latius
excutere hoc argumentum, quamobrem ſufficiet
nobis
, ſi euincere poſſimus, in magna illa, de qua lo-
quimur
, machina, ſuperandis oneribus idoneam quo-
que
et ſatis potentem reſpondere uirtutem.
34. Ordo poſtulat, ut primum de mouendis ponde-
ribus
ſoliciti ſimus.
ſit exempli loco rota, quae altero
manubrio
octo antlias prementes et unam aſpirantem
mouet
, altero catenam trahit.
Patuit ſupra, cylindros
aquae
64, diametri 6 digit.
altos 4 pedes, pendere 3520
libras
, ex quo ſequitur, quod octo aequipolleant 440
libris
, additis 55 libris, quantum nempe una columna
grauitat
, pro aſpirante, fient 495 librae.
Non autem
ſolum
hae aquae attolluntur, ſed propelluntur etiam a
fingulis
4 prementibus embolis, et per fiſtulas ad ca-
ſtellum
medium aſſurgunt, et harum columnarum al-
titudo
perpendicularis eſt 150 pedum.
ſi diameter eadem
cum
diametris antliarum, 6 digitorum, ponatur,
3727DE MACHINA MARLYENSI. tinet talis columna columnas 37, altitudinis 4 pedum,
h
.
e. pondus 37. 55 = 2035 librarum. duae habent 4070
lib
.
additis 495 lib. oriuntur 4565. librae. hic numerus, pro
compenſando
affrictu antliarum, uincendoque impe-
dimento
, quod ab aquis poſt alas ſtagnantibus oritur,
ſumatur
bis, et fient librae 9130.
ſed quoniam onera
lignorum
embolorumque, et ipſius rotae negleximus,
addantur
denuo 2035 lib.
ſumma 11165 propemodum in-
dicabit
onus ab altero rotae manubrio ſuperandum.
35. Quod attinet ad catenas, iſtae non minus nego-
tii
rotis faceſſunt.
Sumamus ordinem, qui in caſtello
ſiniſtro
finitur, hic enim columnae aquarum fere ſimi-
les
ſunt, undecim ex iis ualent 11.
55 = 605 lib. et du-
plum
ob affrictum et pondus embolorum 1210 lib.
Por-
ro
ex caſtello columnae duae aquae, intra fiſtulas, qua-
rum
perpendicularis altitudo eſt 175 pedum, (§.
26)
eleuantur
.
facta huius longitudinis diuiſione per 4,
continentur
44 columnae, 4 pedes longae, quare 44.
55 = 2420 libris, et duplicato numero, pro columna
altera
, 4840 lib.
additaque priore ſumma 1210 lib. pro-
deunt
6050 librae.
Cum autem aquis hiſce, intra fiſtu-
las
propulſis, tum aeris pondus renitatur, tum inuer-
ſiones
inflexionesque tuborum obſtacula obiiciant, ſe-
curius
pro dato numero duplo maiorem 12100 aſſume-
mus
, quo onus alterius manubrii ſignificetur, non ad-
modum
diſſimile illius, quod oppoſito manubrio uin-
citur
, ceterum ſumma totius molis uni rotae ſuperan-
dae
et mouendae eſt 23265 librarum.
Et pro rotis 14,
quia
in ſingulas, ultima excepta, ſimilia fere onera
diſtributa
ſunt, pondus mouendum fiet 325710 li-
brarum
.
36. Vtrum fluminis impetus tantae moli agitandae
par
ſit, ſequenti modo indagabimus.
ponamus
3828CAPVT I. ſingulas diametri 36 pedum alis praeditas 32, quae uni-
us
pedis altitudinem, et quatuor pedum longitudinem
habent
.
Neque obeſt, quod nonnullis rotis altiores
alae
imponantur, ſiquidem extra medium fluminis
curſum
uerſus ripam remotae ſunt, ut maiorem aqua-
rum
irruentium molem excipiant, et reliquarum con-
uerſionis
celeritatem conſequantur, haec enim admini-
cula
experientia reperta ſunt, quae tutiſſima aequatio-
nis
eiusmodi inueniendae magiſtra eſſe poteſt.
atque
ideo
rotae in medio flumine ſuſpenſae nobis data quae-
dam
, etiam reliquis, ſimili ui gaudentibus, applicanda
ſubminiſtrant
.
Porro ſequemur obſeruationes Ionche-
rii
qui teſtatur p.
158 (1) aquas fequanae aggere impedi-
tas
, ſextuplo uelocius ruere, quam in alueo libero,
ſpeciatim
prope Lutetiam Pariſiorum, e regione hoſpi-
tii
inualidorum militum, et intra minutum ſecundum,
per
lineam uiginti pedum prouolui, rotam uero intra
triginta
ſecunda ſemel in orbem ire.
(2) quod aqua ro-
tam
pellens dimidio radii perpendicularis uel uertica-
lis
immineat, eundemque tegat, adeoque ſex circiter
alas
continuo impetu feriat.
37. Praeterea huc repetendae ſunt leges ſecundum
quas
aquae fluentes in alas rotarum obuias impetum
facere
ſolent, de quibus earum diligens ſcrutator Ma-
riottius
late exponit in tracta@@ de motu aquarum,
diſſertatione
tertia, p.
166. ed. Pariſ. ſcilicet comparat
aquas
per decliue fluentes, cum iis quae ex uaſe per
oſtium
aliquod apertum proruunt, et cum deprehen-
deret
, aquarum proſilientium celeritatem dependere
ab
altitudine columnae aqueae aperto oſtio incumben-
tis
, et a celeritate impetum, ſiue uim qua graue cor-
pus
lapſu ſuo trudit, proficiſci, utriusque determina-
tionem
, tum ex doctrinis de motu et lapſu grauium
3929DE MACHINA MARLYENSI. uniuerſum, tum ex obſeruationibus et experimentis,
inuenire
ſtudet.
Miſſis reliquis ad regulam duntaxat
quintam
p.
192. conuertor, quae ad praeſens omnino
ſpectat
argumentum.
Docet ibidem, quod iactus
aquae
eadem uelocitate, ſed per diuerſa oſtia ſalientis,
impetu
ſuo aequilibres ſint ponderibus, quae habent
rationem
duplicatam diametrorum foraminum, per
quae
aqua emittitur.
Cum enim antea demonſtraſſet,
aquas
pondus obuium lapſu mouere poſſe, et lapſum
tanto
fortiorem eſſe, quanto maior eſt aquae irruentis
copia
, exinde regula illa ſequebatur, quia ſi oſtia cir-
culi
figura fuerint praedita, eadem ſeruant rationem
duplicatam
ſemidiametrorum, et tum uelocitas uel-
uti
altitudinem cylindrorum aqueorum definit, hac
eadem
exiſtente, res redibat ad materiam, cuius in
ſimilibus
corporibus eadem eſt quae baſium ratio, al-
titudine
non mutata.
(§. 198. Geom.) Idemque expe-
rientia
comprobauit.
Nam ad axem uolubilem aptauit
alam
aliquam, quae pondus adducebat, et ſuſpenſa ea-
dem
intra aquam fluentem, cuius antea celeritatem
alio
modo repererat, notauit eandem proportionem
ponderis
et impetus, quae auxilio tubi, ex quo aqua
ſaliens
obuium aliquod corpus impellit et ſuſtentat,
fuerat
inuenta.
Videlicet aqua celeritate 3 pedum in-
tra
minutum ſecundum ruens, tantundem hoc motu
praeſtat
, quantum alia, quae ex cylindro 12 pedes alto
delabitur
.
aequipollet autem impetus eiusdem, ſi alae
baſis
fuerit quadrata, cuius latus dimidium pedem ca-
pit
, 210 libris, multiplicata nempe baſi quadrata in al-
titudinem
, quo facto producitur priſma trium pedum
cubicorum
, et quoniam quilibet pes cubicus aquae ua-
let
70 libras vid.
p. 192. tres pedes dabunt 210 libras.
Celeritatem autem aquae per perpendiculum 12
4030CAPVT I. labentis, ſecundum Galileum aeſtimat 24 pedum in-
tra
minutum ſecundum.
Itaque per hanc hypothe-
ſin
, aqua cuius celeritas eſt 24 ped.
intra minutum ſe-
cundum
impellens alam {1/2} p.
. aequiualet 210 libris.
Poſita autem celeritate fluminis aggere impediti 20
pedum
, apparet, hanc habere prioris celeritatis {5/6}, cu-
ius
quadratum eſt {25/36}, quod ex 210 libris dabit 145 li-
bras
, quae imminent alae, cuius latus dimidio pedi
aequale
exiſtit.
itaque ſuper pede integro quadratum
pondus
580 lib.
et ſuper ala 1 p. alta 4 p. longa iterum
quatuor
tales columnae, nempe 2320 librae, conſiſtunt.

Haec
eſt illa uis motrix, quae alicui alae rotae Marly-
enſis
in medio flumine poſitae incumbit.
Enimuero
non
unam alam tantum pondus pellit, quia ſex alae ſi-
mulut
plurimum feriuntur.
Non omnes tamen recta
urget
talis tantaque uirtus;
ſoli radio uerticali oc-
currit
, in obliquis minor eſt, quia uis creſcit uel decre-
ſcit
pro ratione diſtantiae puncti applicationis ab hy-
pomochlio
, (§.
30. Inſtit. mechan.) quadrante igitur
rotae
, cuius radius 18 p.
in octo partes aequales diui-
ſo
, radii ad puncta diuiſionis educti intercipient ſinguli
cum
uicino angulum 11 gr.
15. min. qualis eſt, quem com-
prehendit
radius primus obliquus cum uerticali, ſe-
cundus
cum eodem uerticali faciet angulum 22 gr.
30
m
.
tertius cum uerticali angulum conſtituet 33 gr. 45
quartus
45.
quintus 56 gr. 15 m. diſtantiae autem re-
ctae
ab hypomochlio, ſiue a centro rotae, reſpondent
ſinibus
complementi angulorum, quos modo comme-
moraui
.
ex quo apparet, in radiis obliquis quinque uir-
tutem
2320.
libr. decreſcere pro ratione ſinuum com-
plementi
laudatorum angulorum;
dataque ratione ſi-
nus
totius et ſinuum complementi, decrementa uirium
rationibus
rite ſubductis innoteſcent.
ſequens
4131DE MACHINA MARLYENSI. exhibet rationem ſinus totius et ſinuum complementi,
cum
debita quantitate uirium radiis obliquis immi-
nentium
.
11
anguli
\\ radior rotae # Sin. tor. # S. compl. # Impetus aquae
0
# 0 # 0 # 2320 librar.
0
1
11
. 15. # 1000 # 980 # 2273
22
. 30. # 1000 # 923 # 2141
33
. 45. # 1000 # 831 # 1928
45
. 0. # 1000 # 707 # 1640
56
. 15. # 1000 # 555 # 1287
His uiribus in ſummam collectis, prodeunt 11592 librae,
quae
in peripheria rotae applicatae eandem onere ſuo
propellunt
.
Quoniam autem rotae axi inſertum eſt
manubrium
curuatum, quo libramenta embolos uel
catenas
trahentia agitantur, cuius longitudinem ſupra
§
.
13 indicauimus trium pedum, uelpotius 2 {1/2}, ſpiſſitu-
dine
metalli utrique extremo demta, reſtat, ut quanta
uis
in manubriis occurrat, definiamus.
Notum hic
aſſumo
ex mechanicae diſciplinae elementis, in axe
cum
peritrochio rationem’ uirium in peripheria adhi-
bitarum
, ad pondus ſuper axe motum, reciproce eſſe
talem
, qualis inter ſemidiametrum axis et ſemidiame-
trum
rotae intercedit, (§.
38. Inſtit. Mechan.) eſt enim
in
rotis Marlyenſibus manubrium, quod onus ducit, lo-
co
medii axis, quamobrem uti longitudo manubrii ha-
bet
ſe ad ſemidiametrum rotae, ita uis huius periphe-
riae
inſidens, ad pondus mouendum aequilibre, et quia
non
ſolum in extremo radii uerum in aliis quinque
obliquis
uis a pondere et impetu aquarum oriunda
4232CAPVT I. ſe exſerit, neceſſum eſt, ut ſingulas illas radiorum obli-
quorum
diſtantias rectas a centro, quas antea ſinus
complementi
laudatorum angulorum nominauimus,
cum
longitudine manubrii comparemus, et ope re-
ſpondentis
iisdem uirtutis, eam particulam uirium
quaeramus
, quae manubrii extremo debetur, tum
enim
additis iſtis uiribus, cognoſcitur integra uirtus,
qua
manubrium adducitur.
Calculus manifeſtat nu-
meros
ſequentes,
11
1
. pro radio uerticali, # 16704
2
. pro primo obliquo, # 15911
3
. pro ſecundo obliquo, # 14045
4
. pro tertio obl. # 11332
5
. pro quarto obl. # 8331
6
. pro quinto obliquo. # 5148
# 71471
Itaque una rota in machina Marlyenſi impellitur ui
71471
librarum, et pro rotis 14 reperiuntur 1000594 li-
brae
.
Ceterum conſultum duxi, paulo diſtinctius de-
ſcribere
calculi illius leges, et ſingulos quoque nume-
ros
repertos afferre, tum quia hoc exemplum ad aeſti-
mationem
uirium in machinis ſimilibus uſum praebere
poteſt
, tum etiam, ut de diſſeniu, qui hic inter Ion-
cherii
et meas rationes occurrit, iudicium a lectore
ferri
, uel examen utriusque aſſertionis facilius inſtitui
poſſit
.
Tametſi enim mihi conſtet ex aliis indiciis,
Dn
.
Ioncherium eadem Mariottii experimenta, quibus
etiam
meus calculus nititur, ſequi, uid.
173. tamen
tacet
ille omnino regulas, quibus numeros ſuos ac-
commodauit
, nec Mariottii meminit, nec modum
4333DE MACHINA MARLYENSI. poſitum problem a fo luendi manifeſtat. Proferam ipſa
eiusdem
uerba, quae huc pertinent.
poſtquam enim
de
magnitudine rotae et alarum, et manubrii, nec non
de
celeritate aquarum, et numero alarum, quas impel-
lunt
, dixiſſet, ita tandem concludit p.
158. La hauteur
de
l’eau couvroit la moitie du rayon perpendiculaire, et les
6
aubes continuellement frapées dans ce cas, mais frapées
obacune
en particulier, ſelon la diverſité de leurs angles,
imprimoient
toutes enſemble à l’ extremité de la manivelle
la
force de 81467 liv.
trente ſept ſoixantiemes. Pour faire
cette
regle, il faut d’ abord calculer les 4 pieds quarrés d’
aubes
, par la viteſſe de 20 pieds par ſeconde, comme ſi’ils
en
etoient frapés perpendiculairement, puis imaginant un
rayon
horizontal, on dira, comme le rayon elevé ſur le rayon
horizontal
, ainſi la ſomme dont les quatre pieds d’aubes ſont
frapez
ſuivant leurs degrez d’elevation.
et pour ſavoir la for
ce
, avec laquelle ce poids fait agir la manivelle, il faudra
faire
cette proportion reciproque, comme la longeur de la
manivelle
eſt à la partie du rayon compriſe entre le centre
de
la roue, et le centre de la palette touchée par l’eau, ainſi
la
force dont les 4 pieds d’aubes ſont frapez ſuivant leurs
ſinus
, eſt a la force, qui eſt imprimée a l’ extremité de la
manivelle
, faiſant ces deux analogies pour toutes les 6 aubes
ſeparement
, et additionant ces differentes ſommes, on aura
la
valeur de 81467 tren ſept ſoixantiemes.
Vndetantum
inter
ſe differant rationes nondum mihi patet.
meas
enim
diligenter iterum excuſſi, et eas rite ſe habere
deprehendi
.
Poteſt tamen in proportionibus manu-
brii
ad radium et ſinus complementi laudatos diſcri-
men
deliteſcere;
ſiquidem prolixus eſt ille calculus,
ubi
leuis differentia ſub initium admiſſa, et per plures
numeros
continuata maiorem diſſenſum parere non
difficulter
poteſt.
Forſitan etiam in primo
4434CAPVT I. tantum uitium latet, quia reliqui ſatis apte conſen-
tiunt
.
38. Peropportune interim accidit, ut magnus ita ex-
ceſſus
uirium, ſi ponderum mouendorum ratio habea-
tur
, in machina Marlyenſi occurrat.
Nam non ſem-
per
ea, quam aſſumſimus fluminis altitudo eſt, nec
aquae
per totum uolumen ſuum ſimilem ubique per-
cuſſionem
efficiunt, ſiquidem diligentior huius materiae
perueſtigatio
oſtendit, aquas in alueo ſuo deuolutas
non
omnes eandem aſſequi uelocitatem quia ſuperio-
res
, etſi cum inferioribus ſecundum eandem decliuita-
tem
progrediantur, liberius tamen his mouentur, quae
et
plus ab incumbentibus onerantur, et propria tenaci-
tate
retinentur.
Agit de hac re ex inſtituto Mariot-
TIVS Part.
2. p. 200 ſq. et inprimis experimenta quae-
dam
laudat, quae hic eiusdem uerbis repeti merentur.
J ay encore remarque ſouvent des herbes, que l’eau emme-
noit
, et je voyois manifeſtement, que celles qui etant entre
deux
eaux pres du fond plus avancées, que celles qui etoient pres
de
la ſurface, etoient bientot paſſées et laiſſées en arriere par les
ſuperieures
;
et ſi je jettois dans le meme courant une poignée
de
groſſes ſcieures de bois qui alloient au fond plutot les unes
que
les autres, je voyois toujours les ſuperieures preceder les
autres
par ordre à proportion, qu’elles etoient plus ou moins
eloignées
du fond.
des quelles experie@ces il paroit, que dans
les
rivieres qui coulent librement, l’eau ſuperieure va plus
vite
que celle qui eſt proche du fond, et que dans celles qui
ſont
contraintes de paſſer en un lieu etroit, etant retenuës
de
deux cotés, celle du milieu va plus vite, que celle de la
ſurface
, s’il n’y a que trois ou quatre pieds de profondeur.

add
.
Dechales Mund. Math. Tom. 3. p. 138.
39. Quae autem antea § 34. et 38. dixi, de augen-
da
quantitate ponderis mouendi ob affrictum et
4535DE MACHINA MARLYENSI. poſt alas parumper ſtagnantes, et noua ui propellen-
das
, iterum iuuauerit illuſtrare iudicio conſenſuque in-
dagatoris
huius argumenti ſolertiſſimi, Mariottii, qui
diu
regis ſtipendiis eum ipſum in finem gauiſus eſt, ut
fluidorum
motus obſeruationibus ſuis manifeſtius cer-
tiusque
demonſtraret, quemadmodum ipſius in expe-
rimentis
capiendis olim ſocius ingenioſiſſimus P.
Se-
BASTIANVS Trvchetvs, mihi ſaepius confirma-
uit
.
Explicaturus igitur Mariotius molarum ſupra ſe-
quanae
flumine funibus ad ripas utrimque extenſis af-
fixarum
nec non machinae hydraulicae, quae Samari-
tana
uocatur, conditionem, docet, dimidium uirium
ob
affrictum partium et ob aquas ſtagnantes interire.
Ita enim ſcribit Tr. laudato Part. 2. p. 197. Les rouës
des
moulins, qui ſont ſur la ſeine a Paris, entre le pont neuf
et
le pont au change, n’ont à leurs extremités que la moi-
tié
de la viteſſe de l’eau courante qui les choque, ce qui re-
vient
à même choſe, que lorsqu’ un poids en mouvement en
rencontre
un autre immobile de même peſanteur, et qu’il ſ’y
attache
, car etant joints enſemble, ils n’ont incontinent apr es
le
choc, que la moitié de la viteſſe de celui qui a choqué, et
ainſi
on peut ſuppoſer, que la reſiſtance du frotement de l’eſſi-
eu
de la rouë, de celui de la meule, et du grain qu’elle briſe,
joint
au poids de la rouë et de ſes pallettes, vaut autant à peu
prés
que la reſiſtance@d’ un poids egal à celuy de l’ eau qui
choque
, et par conſequent elles doivent retarder de moitie à
peu
pres la viteſſe de l’eau qui les choque;
on remarqne la
même
proportion dans la rouë de la pompe de la Samaritaine.

Quod
ſpeciatim attinet ad affrictum, qui in machina
Marlyenſi
multiplex admodum in axibus rotarum cru-
cium
, libramentorum, catenarum, et qui praecipue at-
tendi
meretur, antliarum, occurrit, de eo quoque hic
nonnihil
latius agere operae pretium uidetur.
Eſt
4636CAPVT I. tem affrictus conſideratio difficilior quam quis credide-
rit
.
Scilicet quaeritur de obſtaculis, quae naſcuntur, dum
corpus
toto ſuo pondere ſuper altero nitens, eidemque
incumbens
, ſuper eodem eſt mouendum.
Hic remo-
ram
primo ponit inaequalitas ſuperficierum corporum
ſeſe
tangentium, miſcentur caua prominentibus ſolidis
partibus
, totidem ueluti interueniunt elateria, quot
eminent
monticuli, et dum ſingula renituntur, ſingula
augentmotus
difficultatem.
ex quo ſequitur, corpora,
quo
inaequalia magis et aſpera item quo molliora ſun@,
eo
plura in iis impedimenta motuum deprehendi.
Et
quoniam
elateria modo laudata, tanto fortius obſiſtunt,
quanto
magis curuantur, apparet, prae ceteris ad am-
plificandam
affrictus difficultatem multum conferre mo-
lis
alteri inſidentis pondus, et dum ob priorem cauſam,
nempe
aſperitatem, motus impedimenta creſcunt pro
ratione
amplitudinis ſuperficiei, ob grauitatem denuo
et
experientia teſte, multo maius augmentum conſe-
quuntur
, quod potiſſimum Hirei et Amontonii phi-
loſophorum
celeberrimorum opera diligentiaque eſt
demonſtratum
.
uid. DN. DE Fontenelle Hiſt. Acad.
R. ſc. a. 1699. p. 128. ſq. Etſi quis exiſtimet, tolli omni-
no
primam cauſam poſſe, ſi polities inducatur corpori-
bus
, et materia pingui u.
g. oleo amplius lubricetur,
fallitur
omnino.
Siquidem pol@@ies et pinguedo ex-
cludunt
aerem, qui caua inter corpora reſidua replet,
quo
facto aer exterior incumbens tota ſua grauitate,
nouum
et ualidiſſimum motui obſtaculum producit,
uti
marmorum laeuigatorum ſibique impoſitorum ex-
perimentis
conſtat.
Et quis ignorat, quae hodie de
mutua
corporum attractione, tanquam aeterna natu-
rae
lege, philoſophi tradunt, quae utrum in ſingula-
ribus
coniungendis, affrictuque eorum augendo,
4737DE MACHINA MARLYENSI. mentum habere queat, explorandum reſtat. conf. Dn.
Gravesande Inſtit. Philoſ. Nevvton. p. u. et 333. Ex
his
intelligi poteſt, quid requiratur ad iudicium de af-
frictu
machinarum ferendum.
Glaciem laudabili in-
ſtituto
fregit Amontonivs, in commentariis acad.

reg
.
ſcientiarum, a. 1699. p. 257. edit. Amſtel. reperitque
experientiae
conueniens, quod in materia, ex qua prae-
cipue
machinae componuntur, ligno, ferro, cupro,
plumbo
et ſimilibus, reniſus oriatur ab affrictu talis, qui
tertiae
parti ponderis, quod ſubiectum corpus premit,
reſpondeat
.
Haec ſi transferantur ad machinam Mar-
lyenſem
, nemo uitio mihi uertet, quod dimidia parte
uires
machinae affrictu minui dixerim.
Non ſolum
enim
ibi magnum occurrit pondus rotarum libramen-
torum
embolorumque, ſed etiam in his poſtremis,
dum
lignum molle et corium humidum in antliis agi-
tatur
, ita attritus uidetur exaſperari, ut aeſtimationem
adhuc
maiorem, quam aſſumſi requirat.
Siquidem et-
iam
pondus aereae columnae imminentis embolo, ſub
quo
aer craſſus excluſus eſt, ſuperandum uenit.
tandem
accedit
his inertia aquarum poſt alas ſtagnantium, cui
ſoli
maximam uim tribuit Mariottius.
Praeterea res
ipſa
loquitur, hypotheſin meam admittendam eſſe.

nam
aucto ad dimidium onere, tamen uis ſupereſt agi-
tandae
machinae, e@ praeſtandis iis quorum cauſa in-
uenta
et exſtructa eſt.
in ipſis autem uiribus nullum ex-
ceſſum
commiſſum eſſe, ſi ea, quae aliorum obſeruatio-
nibus
fidem habens attuli, uera ſint, palam eſſe arbi-
tror
.
Rectiſſime etiam ſentiunt, qui ſuadent, tutius
eſſe
in pragmatia machinali, obſtaculorum nondum re-
cte
cognitorum momenta auctiora ſumere, quam his
extenuatis
, nimis confidere inuentae compoſitionis ali-
cuius
machinae facultatibus.
Et placet mihi prae
4838CAP. I. DE MACHINA MARLYENSI. quis iudicium accuratum uiri laude mea maioris Dn.
Fontenellii l. c. p. 134. Cet effet du frottement ſeul
peut
paroitre etonnant, et fort au deſſus de ce qu’on en au-
roit
imaginé à vuë de paîs.
par la il eſt aiſé de voir, combien
l’
on doit ſe meprendre, dans le calcul d’une machine, quand
on
n’y conſidere que les rapports de la puiſſance et du poids,
et
de leur diſtance du point d’ appui, et que l’on neglige les
frottement
, comme on fait d’ ordinaire, ou du moins, que
l’
on compte qu’ils n’iront pas bien haut.
Il ſe peut faire
aiſement
, que la puiſſance perde par le frottement tout l’a-
vantage
, qu’elle aura menagée, et que même elle devienne
malgré
cela fort inferieure au poids.
40. Sub finem huius capitis addam monitum ge-
nerale
, ad totius machinae Marlyacenſis conformatio-
nem
pertinens.
Conſtat inſignem uim eſſe caloris et
frigoris
, in expandenda et contrahenda qualibet mate-
ria
.
Cum itaque in regio illo, de quo hactenus expli-
cui
, opere, tanta multitudo, tantaque porrectio longu-
riorum
ferreorum in catenis et antliarum apparatu ex-
iſtat
, experientia docuit, ferra haec praelonga frigore
contracta
, aum arctius connexa id liberius facere non
poſſent
, rupta ſaepenumero fuiſſe, et alio tempore ca-
lore
expanſa, difficilem machinae motum reddidiſſe.
Vtrique uitio tandem medela adhibita eſt, laxiore fer-
rorum
copulatione facta, claui@@empe gracilioribus in
ampliora
foramina immiſſis, embolisque et aliis mem-
bris
ſimiliter ſuſpenſis, ut omnem in caſum aliqua eo-
rum
uacillatio relinqueretur.
4939
CAPVT II.
DE

MACHINIS
HYDRAVLICIS
QVIBVS
PARISIIS AQVAE
EX
SEQVANA FLVVIO
HAVRIVNTVR
1.
Iuxta pontem B. Virginis ſequenti machina, a Ran-
nequinio
filio, qui etiam hodie illi praefectus eſt,
inuenta
, aquae in altum tolluntur.
Poſt pontem me-
dium
ſuper palis contignationes aliquot quieſcunt.
imo loco e regione duorum arcuum, ſuſpenſae ſunt ro-
tae
duae, quarum diameter eſt 28 pedum, et in inter-
na
rotarum peripheria aſſeres, tanquam alae 18 p.
lon-
gae
, 3 p.
latae, conſiſtunt.
2. A latere cuiuslibet rotae facta eſt rota dentata CC
diam
.
20 p. dentes 60 pectinatim gerens. quibus du-
plex
tympanum C et D gyratur.
in priore baculi uerti-
cem
ſpectant, in poſteriore ſunt horizonti paralleli.
iſtud habet diametrum 4 p. hoc diam. 3 p. 4 dig.
3. Motum tympani horizontalis ſequitur rota EF
diam
.
7 {1/2} p. inſtructa dentibus 40, iterumque mouens
tympanum
G, cui annexum eſt manubrium ferreum,
craſſ
um 4 dig.
et recuruum H. Curuatura prominet
1
p.
nec tamen omnino facta eſt ad angulos rectos, ſed
ad
obliquos, ne embolinimio affrictu impediantur.
em-
boli
Q, adducuntur longuriis ferreis, (male in
5040CAPVT II. rii libro p. 177. catenae flexiles pinguntur) qui 5 dig. la-
ti
, 1 {1/2} dig.
ſpiſſi ſunt. et in medio uectes parui affiguntur,
ne
longa nimis ferra curuentur.
4. Antliarum huius machinae compoſitio ſingula-
ris
, figura 12 Tab.
2. exhibetur. Sunt nimirum dupli-
ces
aſpirantes et inuerſae.
ABCD eſt receptaculum
aquarum
quernum, longum 4 {1/2} p, altum 3 p.
ſub eo-
dem
ſunt tres cylindri EF, EF, EF, ferrei ex quibus
aliae
fiſtulae plumbeae in flumen continuantur.
diame-
ter
cylindrorum eſt 6 dig.
ſupra hos tres ſimiles cylin-
dri
cuprei IH, IH, IH, fulcro innituntur, eiusdem dia-
metri
6 dig.
longi 2 {1/2} p. infra aperti, ſuperiore extremo
ualuulas
habent, et connectuntur tubis recuruis tribus,
qui
tandem in fiſtulam M cupream, quae aquas in ſu-
premum
receptaculum auehit, deſinunt.
tribus ſuperio-
ribus
cylindris aptati ſunt emboli inuerſi, qui rectangu-
lis
LK ducuntur, et his inferius adhaerent emboli aſpi-
rantes
EE, cylindrorum inferiorum.
Cum itaque ad-
ducitur
rectangulum, trahuntur ſurſum quoque embo-
li
, et ſic antlia aſpirans aquas haurit, premens eas in fi-
ſtulam
M protrudit, quando nimirum cylindrorum ſu-
periorum
ora inferiora H, H, H, aquis ſtagnantibus im-
merſa
ſunt, ut reducto embolo eaedem in cylindrum
ingrediantur
.
Non autem una omnes leuantur embo-
li
, ſed, dum duo deſcendunt, tertius aſcendit, prouti
manubrii
curuati conditio poſtulat.
Ceterum latitudo
rectanguli
eſt 1 p.
motus emboli fit in perpendiculo 18
dig
.
receptaculum AB abeſt a ſuperficie aquarum 16
uel
20 pedibus pro diuerſa fluminis altitudine.
ſupre-
mum
uero receptaculum, ex quo iterum aquae dela-
buntur
, ultra aquas fluminis 18 ſexpedalibus perticis
remouetur
.
5141DE MACHINIS HYDRAVL. PARISIENSIBVS.
5. Similem effectum praeſtat alterum tympanum D,
cuius
manubrium curuatum tres libriles K, L, M, 12 p.
longos, quibus tres emboli inuerſi adhaerent, mo-
uet
.
Axes autem horum intra cupreas patellas
uoluuntur
.
6. Rotae ſic ſuſpenſae ſunt, ut cum creſcit uel de-
creſcit
flumen, attolli et demitti intra columnas pos-
ſint
.
Quem in finem in ſingulis angulis pancratia col-
locata
, et in tignis ſiue columnis, quae rotam ſuſten-
tant
, interuallo nouem digitorum ſoramina facta ſunt,
in
quae claui ferrei immittuntur, ex quibus tota rotac
moles
pendet.
Quin uerſus ſuperiorem quoque con-
tignationem
rota adducitur, quando glacies in flumi-
ne
natant, aut quando idem nimis altum exiſtit.
7. Inſuper rotam dentatam EF cingit circulus ligneus,
qui
cochlea adducitur, et laxatur, ut hoc tanquam freno
omnis
cohiberi motus queat.
Aquae, quae ob aluei mu-
ro
ſolido utrimque clauſi anguſtiam, per totam urbem
maiore
celeritate ruunt, paulo uelociores redduntur,
dum
ſuper palos ante pontem infixos uoluuntur.
Verum
ante
rotas cataractae demittuntur, quae nimium aqua-
rum
affluxum moderantur.
Quae autem de una rota
dixi
, ualent etiam de altera, quae alterius prorſus ſi-
milis
eſt.
8. Supereſt, ut quantum aquarum his duabus rotis,
intra
24 horarum ſpatium in receptaculum inferatur,
et
quae uis totam machinam moueat, explicemus,
Vtemur
hic Ioncherii obſeruationibus et experimentis.
hypotheſes ſunt 1. rotam bis gyrari intra temporis minu-
tum
.
2. machinam integram et ſine uitio eſſe, cete-
ra
ex ſuperioribus petantur.
Motus nempe emboli eſt
in
perpendiculo 18 digitorum, et columna aquae tali
motu
hauſta, capit 18 cantharos Pariſienſes,
5242CAPVT II. antliae cylindrus habet diametrum 8 digitorum, 12 can-
tharis
aequipollet in cylindro 6 dig.
6. lin. 10 cantharis
in
cylindro 6 dig.
(ſunt enim hi cylindri inaequales)
Verum
quia tympana ad rotas dentatas habent diuer-
ſam
rationem, (nempe C 20 D 15 baculos gerit, et
rotae
EF 40 dentium, tympanum G 20 dentium re-
ſpondet
, quare tympanum D, una rotae conuerſione
quater
, obrationem 15:
60, et tympanam C, et rota EF
ei
iuncta, tantumter, ob rationem 20:
60 circumagitur,
ſed
tympanum G eodem tempore ſexies conuertitur,
ob
rationem compoſitam, 2 et 3.)
hinc ſex emboli una
rotae
uertigine ſexies, reliqui ſex tantum quater in aquas
propellendas
impetum faciunt.
9. Ex antliis 6, quae ſexies trudunt aquas, duae ha-
bent
diam.
8. dig. una 6 {1/2} dig. tres 6 dig. et attollunt 478
cantharos
.
ſex reliquarum, quae quater agunt, dumro-
ta
ſemel uoluitur, una eſt 8 dig.
quinque 6 {1/2} dig. et hau-
riunt
36 cantharos.
ſumma eſt 794 canth. et ſic uno
minuto
, quo bis rota in orbem it, 1588 canthari, et fa-
cta
multiplicatione per 60, intra horam 95280 canthari,
intra
24 horas 2286720 canthari, in receptaculum ege-
runtur
, h.
e. diuiſione per 280 facta, 8167 dolia.
10. Aquae in receptaculo plumbeo effuſae, non
immediate
relabuntur per canal@@ ſuos, ſed percolan-
tur
per exiguas fiſtulas conicas, ac deinceps puriores
redditae
in ſparſos per urbem fonticulos diffundun-
tur
.
11. Quod autem attinet uires, quibus a fiuminis im-
petu
machina inſtruitur, de iis ſequentia non abs re
erit
notaſſe.
Sequana, quae per Lutetiam Pariſiorum
fluit
, altis ripis muro firmatis clauditur, uelocius
hic
currit, quam in alueo libero, et experimentis fa-
ctis
conſtitit, flumen a ponte B.
Virginis usque
5343DE MACHINIS HYDRAVL. PARISIENSIB. pontem regium, quadruplo celerius eſſe, quam inter
hunc
ultimum pontem, et ripam hoſpitio inualidorum
militum
extra urbem oppoſitam, etiamſi utrimque fe-
re
aequales ſint diſtantiae.
Hinc Ioncherius p. 173.
colligit, celeritatem 12 p. pro uno minuto ſecundo
temporis
.
Si autem ponamus, rotae alam unam
perpendiculari
impetu pelli, aut impetus in duas ob-
lique
factos tantundem ualere, a priſmate aqueo cuius
baſis
eſt area alae, nempe 54 ſiue 3.
18 pedum quadra-
torum
, altitudo 3 p.
erunt ergo 162 p. cubici hoc pri-
ſmate
contenti.
quilibet cubicus pes aeſtimatur 70 l.
Pariſ
.
et 162 = 11340 lib. Hoc pondus multum iuua-
tur
uectibus perpetuis rotarum et tympanorum.
ut
ſciatur
, qualis ſit facultas dati pond eris prope rotam
dentatam
, infer;
(poſita rota 20 p. diam. cum Ionche-
rio
) ut 5 {1/2} diſtantia dentiuma centro, ſiue ſemidiameter
rotae
dentatae, ad 8 {1/2} ſemidiametrum rotae, ita 11340 lib.

ad
17525 {5/11} lib.
Dentes agunt tympana duo alterum 2 p. 9
dig
.
diam. cui inſunt fuſi ſiue baculi 15, et hoc manu-
brium
9 dig.
torquet, h. e, ratio radii tympani ad ra-
dium
manubrii eſt 33 ad 18.
infer, ut diſtantia oneris ab
hypomochlio
, ſiue radius manubrii, ad diſtantiam ui-
rium
ab eodem, ſiue radium tympani, ſic uis huic ap-
plicita
17525 lib.
ad uim qua agitur manubrium 32130
lib
.
Hoc manubrium mouet 3 embolos, ex quibus
duo
ſemper premunt unus 8 dig.
alter 6 {1/2} dig. diam. et
aquea
columna in fiſtula usque ad receptaculum 95 p.

alta
, grauis eſt 3808 l.
quae grauitas ob affrictum par-
tium
, et pondus earum duplicatur, 7616 l.
et quia non
eadem
ſemper impetus aquarum poteſtas eſt, et aquae
poſt
alam parumper conſiſtunt, nec pulſus in alas fiunt
perpendiculariter
, iterum duplum ſumere ſatius
5444CAPVT II. tur, nempe 15232 l. quo ſublato ex ui 32130, ſuperſunt
16898
l.
pro tympano altero.
12. Tympanum G habet fuſos 20, rota EF dentes
40
;
et talis eſt etiam ratio peripheriarum. uires autem
ac
pondera ſunt in reciproca ratione ſpatiorum per
quae
mouentur §.
29. Inſtit. mechan. quare inf. 40 ad 20
h
.
e. 2: 1 ita uis 16898 ad 8449 lib. quae mouent tympa-
num
G.
radii uero huius et manubrii ratio eſt 22: 9. inf.
9: 22 ita 8449 ad 20653 {1/9} lib. leuanda autem eſt columna
aquea
95 p.
alta 6 {1/2} dig. diametr. cuius pondus 2839 li-
brar
.
uel duplum, ob uaria motus obſtacula 5676 lib.
cui
uis 20653 lib.
omnino par eſt, etiamſi duplo et am-
plius
onus mouendum ſupereſſet.
Atque ita etiam de
alterius
rotae actione et uiribus ac oneribus, quae mo-
uentur
, eſt iudicandum.
13. Altera machina hydraulica, cuius inſignis utilitas
Pariſiis
ſpectatur, eſt poſt pontem nouum, et Samaritana
uocatur
, a ſtatuis optimi Seruatoris et Samaritidis,
quae
, iuxta receptaculum aquarum lapideum ſuper
ponte
erectae ſunt.
Simpliciſſima et propterea per-
quam
commoda eius conſtructio ſequenti modo ſeſe
habet
.
Rota unica intra palos in fundum adactos, pau-
lo
ultra medium pontem eo loco ſuſpenſa eſt, quo cur-
ſus
fluminis dirigitur, 20 p.
diametri, lata 18 p. alae im-
poſitae
in interna peripheria latae ſunt 3 {1/2} p.
exaxe li-
gneo
prominent curua manubria, quorum reflexum
brachium
eſt 2 p.
longum. Vnum eorum trahit tigna
tria
librantia, in medio ex axe ſuſpenſa, 18 uel 20 p.
longa, quorum altero extremo adhaerent tres emboli
inuerſi
;
alterum manubrium tantum duos eiusmodi li-
briles
cum embolis mouet.
Manubria ad rectos angu-
los
inflexa ſunt, quia longa admodum ſunt ferra, quae
embolos
ducunt.
Emboli ſunt ſpiſſiores, ab una
5545DE MACHINIS HYDRAVL. PARISIENSIB. 45 te 11 dig. ab altera 9 dig. 4 lin. diametri. motus eorum fit
in
perpendiculo 3 {1/2} p.
uel 3 {3/4} p. Machina intra 4 colu-
mnas
, uti prior prope pontem B.
Virginis ſuſpenſa,
demittitur
et attollitur, prout aquarum altitudo po-
ſtulat
.
Receptaculum, in quo aquae colliguntur, ab
antliis
71 pedibus diſtat.
14. Motus rotae bis intra minutum primum, ab-
ſoluitur
, columnae duae ab una parte, diam.
9 {1/3} dig.
altae 3 p. {3/4}, capiunt 131 {3/4} cantharos, columnae tres
a
parte oppoſita diam.
11 dig. altae 3 {1/2} p. complectuntur
242
{2/3} cantharos.
ſumma eſt 374 {5/12} canth. qui uno cir-
cumactu
rotae hauriuntur, ergo intra minutum 748 {5/0}
et
hora una, 44930.
per 24 h. 1078320 ſiue 3851 dolia Pa-
riſienſia
.
15. Celeritas fluminis ſimilis eſt illius, quae obſer-
uatur
prope pontem B.
V. ſiue 12 p. uno ſecundo mi-
nuto
.
Si ponatur unus aſſer alae, 18 p. longae 3 {1/2} la-
tae
, perpendiculariter impulſus, ſuper area alae, ſiue
pedibus
quadratis 63, totidem pedes cubici aquarum
conſiſtunt
, ſed triplum eſt 189, et ſingulorum pondus
70
, ergo pondus totum 13230 l.
quod iuuatur radio ro-
tae
, et pro quantitate infer, ut 2 p.
manubrii ad 8 {3/12}
p
.
rad. rotae usque ad alam mediam, ita 13230 ad 54573 {3/4}.
haec uis eleuare debet duas columnas aquae, quarum
pondus
eſt 12378 l.
ſiue duplum potius, ut machinae
obſtacula
ſuperentur 24786 l.
ſed cum duplo et ampli-
us
excedat potentia onus mouendum, non eſt dubium,
machinam
etiam humiliore flumine continuo officium
ſuum
exſecuturan@.
16. His machinis aquae ingeruntur in quinqua-
ginta
caſtella publica (fontaines) quae in uſum atque
ornamentum
urbis regiae paſſim diſpoſita uiſuntur.
ſunt tamen inter eadem nonnulla, quae replentur
5646CAPVT III. ſuper aquaeductu Arcelienſi, ex uilla Rungis, quae
duabus
leucis Lutetia abeſt, in palatium regium, quod
Luxenburgicum
uocatur, deriuatis.
lſte aquaeductus
inter
pulcherrima et ſplendidiſſima, quibus ager Pari-
ſienſis
condecoratus eſt, opera non ultimo loco cenſeri
meretur
.
Condidit eum Maria Medicea, Ludouici
XIII
mater.
Tradunt Galli, iam olim ſuper uallem
Arcelienſem
aquas a Iuliano Caeſare, qui apoſtatae co-
gnomine
notatur, ſimili ſuper muro deductas fuiſſe in pa-
latium
imperatoris, cuius hodienum rudera in aedi-
bus
cluniacenſibus monſtrantur.
CAPVT III.
DE

DV
ABVS MOLETRINIS
HYDRAVLICIS

QVARVM
ALAE VENTO VERSANTVR.
I.
Non deſunt machinae hydraulicae auxilio uento-
rum
animatae.
Hollandi inprimis frequen-
tiſſimas
in pratis ſuis conſtitutas habent, qui-
bus
aquas e canalibus redundantes, per riuos
eodem
reducunt.
Sed eaedem ſimplices admodum
ſunt
, et ad perexiguam altitudinem aquas euchunt.
ſiquidem alae rotae 1 {1/2} p. latae, 2 p. longae, ad
5747DE MOLIS ALATIS HYDRAVLICIS. angulos ſuper peripheria poſitae, aquas obvias tantum
ſupra
planum inclinatum aſſeribus ueſtitum, et tres
circiter
pedes ſuperficie aquarum altius, protrudunt,
atque
in foſſas eiiciunt, ex quibus tandem in amplio-
res
alueos deuoluuntur, atque ita breui tempore, a ma-
gna
aquarum ui nullo fere negotio humiliora prata ſua
liberant
.
Verum opera, quae altius tollunt aquas, uen-
to
commota, non adeo magno numero exſtructa ſunt,
partim
quia aura non ſemper fauet, partim quia uis at-
que
impetus uentorum raro aequabilitatem ſeruare ſo-
let
.
Cum itaque repererim duas molas hydraulicas, prope arcem regiam Meudon, haud procul Pariſiis ſi-
tam
, quarum uſu probata fabrica eſt, nolui earum de-
ſcriptionem
, quippe a nemine hactenus datam, omit-
tere
.
Scalam tamen non adieci, chartae ſumtibusque
parſurus
, ſufficere exiſtimans, ſi menſurae fideliter in-
dicarentur
.
2. Exſtructae ſunt moletrinae, de quibus agere
inſtitui
, circa finem uiuarii Meldoniani in montis, cui
impoſita
eſt arx, ſummo, quod in planitiem amoenam
deſinit
, e regione uillae, quae Villebon nominatur.
Huc aquae pluuiae, et fontium uicinorum, per riuos
in
ampliſſimum ſtagnum colliguntur, et ex hoc ſtagno,
1
11(*) Georg. Andr. Boecler in theatro machinarum
nouo
f. 45. fig. 117. molam alatam, roſario hydraulico,
quod
dicitur, agitando idoneam, ſequentem in mo-
dum
compenere docer. Axis nempe alis inſtructus ge-
ſtat
rotam dentatam uerticalem, haec tympanum et
aliam
rotam dentatam horizonti parallelam in orbem
agit
, atque ita, cum ſubiecto rotae huic tympano,
globi
lignei ex fune uel catena ſuſpenſi, et interuallo,
quod
diametro globi cuiuslibet par eſt, diſtincti, per
cylindrum
cauum, infra nonnihil in aquas demerſum,
ducuntur
, et aquae una attolluntur.
5848CAPVT III. ad puteos, quibus molae imminent, aquaeductibus,
ſiue
canalibus ſubterraneis perueniunt.
3. Moletrina, quae uenientibus Meldono prior occur-
11Fig. XIV.
Tab
. IV.
rit, et iuxta quam molitoris aedes ſunt, repraeſentatur
fig
.
14. et ſequentem membrorum conformationem ha-
bet
.
Axis ligneus A ſuſtinet alas quatuor, quarum ra-
dii
24 pedes longiſunt.
componuntur autem iidem dua-
bus
ex partibus.
brachia craſſiora in axis cylindro fir-
mata
fortiora exiſtunt, nempe 15 dig.
ſpiſſa, his alia
incumbunt
graciliora 8 dig.
in quibus regulae tranſuer-
ſae
, ſiue baculi, 7 p.
longi pro uelis geſtandis immit-
tuntur
.
Intra axem ligneum tanquam modiolum fer-
reus
eſt, quem alae in orbem uertunt, nititur gemino
fulcro
quadratis paruis ſubiectis ſignificato.
craſſus eſt
anteriore
parte 7 dig.
poſteriore 6 dig. longitudo eius
6
p.
curuatur in medio ad rectos angulos, perpendicu-
lum
reflexum eſt 10 dig.
mouetur intra patinas cupreas,
ne
incendium efficiat attritus ferri celerrimus.
ab hoc
axe
pendet truncus ferreus BHQ cuius extremo B
cupreus
orbis inſertus et ferreis marginibus conſtrictus
eſt
, ob modo commemoratam rationem.
portio BH
eſt
3 p.
longa, eidemque in H annectitur tolleno, ſiue
uectis
ligneus HIK, circa axem in I uolubilis, cuius
extremo
impoſitum eſt pondus K 1500 librarum, eum
in
finem, ut dum retrahend@ ſunt emboli, hoc ipſo
motus
adiuuetur.
4. Prope axem ligneum applicata eſt rota FG diam.
7 p. quam ambit circulus ligneus, ligneis baculis, ne a
rota
diſcedat, cohibitus, hic circulus ita aptatur,
ut
ope uectis H Fig.
15, laxari et ad rotam adduci que-
22Fig. XV.
Tab
. IV.
at.
quando enim laxatur plus minusue, rota liberius
uoluitur
, quando autem conſtringitur, affrictu eius
celeritas
motus temperatur, uel idem omnino ſiſtitur.
5949DE MOLIS ALATIS HYDRAVLICIS. Vocant ideo hunc circulum frenum, quo etiam alias
molitores
, in ſimili caſu frequentius utuntur.
Figura
15
rem omnem clare ob oculos point.
B eſt rota,
quam
ambit ille circulus ligneus, βγ catena, qua re-
tinetur
, δγ ferrum, circa clauum in tigno fixum, mo-
bile
, ηε uectis ipſe, Θ catena qua circa trochleam tra-
hitur
.
cum enim adducitur extremum η, alterum ε de-
primitur
et γ cum circulo attollitur et laxatur.
5. Truncus HQ continuatur usque ad eam regio-
nem
, qua ex eodem emboli ſuſpenduntur, procedit
autem
inter tigna, quibus moletrina ſuſtentatur.
Ge-
rit
ibidem ferra quinque praelonga LR, LY, etc.
hic
tantum
tria potui exhibere, quia orthographiam inter-
nam
, ſectione per mediam molam facta, depinxi.
in-
terim
ichnographiam a, b, c, d, e reſpice, ubi 5 brachia
quae
quatuor ferra, pro embolis prementibus, unum
pro
aſpirante, portant, diſtinctius apparent.
unum un-
co
M.
adhaerens, ducit et reducit embolum antliae
aſpirantis
, quae ex puteo aquas in uas plumbeum P ele-
uat
, unde in embolos antliarum prementium, pro iis-
dem
humectandis (uid.
cap. I. §. 8, circa fin.) deſtillant.
reliqua ferra quatuor adhaerent extremis tignorum li-
brantium
long.
8 p. (balanciers) RS, XY, quae utroque
extremo
mouent embolos prementes et aſpirantes, de
quorum
actione ex praecedente capite abunde conſtat,
et
his octo embolis aquae ex puteo eleuatae, in fiſtulas
magno
impetu protruduntur.
6. Vt motus embolorum ſurſum deorſumque in li-
nea
perpendiculari fiat, et affrictus euitetur, ſcapus
ferreus
intra lighi Q cauum aſcendit et deſcendit.
7. Motus embolorum in antliis fit in perpendiculo
2
pedum, aqua putei a librilibus abeſt 8 p.
profunda 10
p
.
diameter cylindri ferrei antliae cuiuslibet 6 dig.
6050CAPVT III. gulis antliis fiſtula ducens cuprea diam. 4. dig. reſpondet,
ſed
mox duae in unam 6 dig.
onus ſuum ingerunt.
8. Axis alae ſolo 24 p. ſublimior eſt, aquae ſurgunt
in
fiſtulis per perpendiculum 12 p.
deinceps in amplio-
res
canales diam.
10 dig. illapſae, per decliue ad rece-
ptaculum
commune, 250 perticis ſexpedalibus a moletri-
na
remotum, deuoluuntur.
9. Copia aquarum hac moletrina in altum propul-
ſarum
ſic innoteſcit.
Conuertitur, cum pulſus uen-
torum
ſunt mediocres, ala ter ſingulis minutis, et eo
tempore
8 cylindri aquarum, diam.
6 dig. altid. 2 p. aſ-
ſurgunt
.
tales ſinguli capiunt 15. cantharos, octo 120.
itaque intra minutum 360, horam 21600, diem ſ. 24 h.
518400
.
canthari, ſiue 1851 dolia Pariſienſia hauriuntur.
Inde
etiam qualiscunque uirium neceſſariarum aeſtima-
tio
inſtitui poſſet, ſi de affrictu materiae melius nobis
conſtaret
.
Verum ex ſupra traditis conſequitur lucu-
lentiſſime
, hic nihil praeter ſuſpiciones et coniecturas
ex
effectu deductas proferri poſſe.
Illud mihi relatum
eſt
, uentum exiguum ad motum producendum non
ſufficere
, et molitor impetuoſiorem imbecilliori prae-
fert
, quia tum demtis uelis, tum adducto circulo tem-
peramentum
celeritati ſtatim adhibere poteſt.
10. Quando autem uelociter agitantur emboli, tum
tantam
uim preſſu ſuo exſerunt @t oportuerit fiſtulam
ferream
4 dig.
diam. in principio illius, qua aquae col-
liguntur
, erigere, per quam aer, repentinis hauſtibus
adductus
, expellatur, ſiquidem alias fiſtularum iunctu-
ras
frangi, uel machinae motum cohiberi, obſeruatio-
nibus
compertum fuit.
uid. Mariotte l. c. p. 389.
11. Alterius moletrinae hydraulicae, prope ſtagnum
11Fig. XVI.
Tab
. IV.
erectae ſtructura ſequens eſt.
v. Fig. 16. Cylindrus AD
diam
.
2. p. ſuſtinet alas, 60 p. longas, quae antea
6151DE MOLIS ALATIS HYDRAVLICIS. ptarum cetera ſimiles ſunt. Eidem affixa eſt rota FE,
diam
.
8 {1/2} p. clauis 44 inſtructa, quibus mouet tympa-
num
H, diam.
6 p. fuſos habet 28, alt. 18 dig. Hoc
tympanum
rotat axem ligneum l, diam.
1 p. altit. 22 p.
qui intra quatuor columnas, quibus mola nititur, con-
ſiſtit
.
infra ferreus axis inſertus eſt, craſſus 8 dig. bra-
chium
KL prominet 18 dig.
et LM 8 dig. cui in extre-
mo
cupreus annulus ſiue modiolus additur.
huic co-
pulantur
uncis brachia TM, MN, XM, MP, ex
quibus
duo 5 p.
tertium 4 {3/4} p. quartum 5 {1/4} p. longitu-
dinem
habent.
Altera parte haec brachia appre-
hendunt
normas quatuor N, P, T, X, quarum ca-
thetus
eſt 7 p.
baſis 8 p. firmantur tum uinculis
ligneis
, ut figura docet, tum ferreis, inter extrema
extenſis
.
baſis incumbit trabibus, et beneficio axis
ferrei
intra caua aenea ſiti moueri poteſt.
Nimi-
rum
, quando cum axe ligneo imum manubrium
curuatum
torquetur, attrahuntur ab una parte nor-
marum
extrema T et X, et propelluntur oppoſita
N
, P, ſunt autem baſibus annexa ferra craſſa 1 {1/4} dig.

longa
15 p.
quae embolos inuerſos gerunt, et hi
aſcendendo
et deſcendendo, protrudunt uel hauri-
unt
aquam, quam per alias fiſtulas amplius aſcen-
dere
cogunt, plane, uti cap.
1. et 2. uberrime eſt
explicatum
.
fiſtula f@@rea, in qua mouetur embo-
lus
, alta eſt 4 p.
diam. 6 dig. motus emboli in
eadem
fit in perpendiculo 18 digitorum.
Aquae
ex
quatuor fiſtulis, tandem in unicam diam.
10 dig.
propelluntur
, quae eas ad receptaculum euehit.

aqua
in puteum per aquaeductum deriuata plerum-
que
habet profunditatem 10 p.
Altitudo muri ſu-
pra
horizontem eſt 18 p.
his ſi addas 22 p. altitudi-
nem
axis medii, producitur altitudo moletrinae 40 p.
6252CAP. III. DE MOLIS ALATIS HYDRAVL. a ſolo usque ad axem tympani. murus praeterea 8 p.
infra horizontem altera parte continuatur, in quo
porta
facta eſt, per quam in puteum et ad fiſtulas
uia
patet.
Quae de freno dixi ſupra, hic quoque ua-
lent
.
ad uenti flatum diriguntur molae ope axis cum
peritrochio
, quae palis circa molas poſitis annecti et
firmari
ſolet.
12. Tametſi autem haec moletrina non tantam at-
tollit
aquarum molem quantam altera, tamen a moli-
tore
priori praeferebatur, ob ſoliditatem, et quia mo-
tus
aequabilior eſt.
Agitatur etiam uentis imbecillio-
ribus
, et uelis tantum paucis opus habet, quod facilita-
tem
motus comprobat.
Copia aquarum ex ſuperiori-
bus
aeſtimari poteſt.
Ducuntur autem omnes in
hortum
arci adiacentem, ut ibidem in ſublime ſa-
liant
.
13. Illud hic ſilentio non inuoluendum eſt, quod
PETRVS
.
I. nuper defunctus Ruſſorum Imperator. glor.
mem. cum has molas hydraulicas uento mouendas
praefens
contemplaretur, tam magni earum ingenio-
ſam
ſtructuram fecerit, ut Ipſe ſingularum partium
menſuras
capere, et in ſuos pugillares referre non
dubitauerit
.
6353
CAPVT IV.
DE

MACHINA
HYDRAVLICA
LONDINENSI

IN
QVA
VIS
IGNIS AQVAS IN VAPORES
RESOLVENTIS
, CONSPICVA EST.
3.
Ignem quoque ad machinas hydraulicas motu in-
ſtruendas
ualere, ſatis hodie indubiis experimen-
tis
conſtat.
Inprimis hoc confirmat, machina
Britannica
, tum conformationis elegantia, tum
ſucceſſu
admirabilis.
primum tentamen a Thoma Savery
Anglo
factum et oblatum eſt Societati Reg.
Scient.
Londini a. 1699. m. lun. v. Tranſact. Angl. ann. ei. n.
253
.
p. 228. et Lovvthorp Epitome Tom. 1. p. 544.
deſcriptum
in libello, cui titulus, The miners friend, ſ.

foſſoris
metallorum amicus.
quem hactenus mihi uidere
non
licuit.
ex eodem repetiit praecipua momenta I O-
ANNES Harris in Lexico technico anglice edito,
uoce
Engine.
ſubiit tamen hoc inuentum ex eo tempo-
re
uarias mutationes, donec abhinc annis octo conſe-
queretur
eam, qua hodie Londini, ea in regione quae
Yorck
Building nominatur, in ripa Tameſis, unde ad
altitudinem
124 pedum angl.
aquas attollit, et in prae-
cipuas
ampliſſimae urbis domos diffundit, cernitur.

Siquidem
noctu nunc diuque laborem ſine ullo pericu-
6454CAPVT IV. lo continuat, et ſemetipſam moderatur. Hanc for-
11Fig. XVII.
Tab
. 3. &
Fig
. XVIII.
Tab
. 4.
mam, prouti Londini nuper perſpicua imagine reprae-
ſentata
et explicata eſt, proferam Figura 17, una cum
interpretatione
obſeruationum anglicarum picturae ad-
ditarum
, et cogitationibus quibusdam ſingularibus,
quae
ad eiusdem machinae ſtructuram plenius intelli-
gendam
ſpectant.
A Deſcription of the Engine for raiſing vvater by Fire.
A The Fire place.
B. A. large Boiler or alembic, three parts full of wa-
ter
, the Steam wereof is confined by a cloſe ſpherical
Top
, and kept of a